باقى مانده ، تفسير كشّاف زمخشرى مىباشد . « 72 » زمخشرى آشكارا از مذهب معتزله پشتيبانى نموده و نصوص قرآن را با تكلّف به نفع عقايد اعتزالى تأويل مىكند . از طرف ديگر اشاعره در پاسخ به جنبش معتزله ، با تأويل نصوص قرآن از عقايد خود حمايت مىكردند . « 73 » فخر رازى در تفسير « مفاتيح الغيب » آشكارا موضع اشعرى دارد و از معتقدات اهل سنت دفاع مىكند و بر عقايد معتزله مىتازد . شيعه نيز كه در اين نزاع اعتقادى داخل شده ، با اعتقادات معتزله و اهل سنّت اتّفاق نظر ندارد . « 74 » علاوه بر عقايدى كه ذكر شد ، مذاهب زيادى پديد آمد كه در اثبات عقايد و افكار خود ، به قرآن تمسك مىجستند . از جمله خوارج و جهميه و مرجئه و . . . بودند . « 75 »
6 - تفسير فقهى
صحابه پيامبر ( ص ) در بيان احكام فقهى قرآن كريم كه فهمش براى آنان مشكل بود ، به رسول خدا ( ص ) مراجعه مىكردند . پس از رحلت پيامبر ( ص ) نيز در شناخت احكام فقهى ، به كتاب و سنّت استناد كرده و نظر خود را در پرتو قواعد كلّى اين دو ، اعمال مىكردند . گاهى در حكم استنباطشده از آيات ، اتفاق نظر داشتند و گاهى در فهم آيهاى اختلاف نظر جزئى پيدا مىكردند ؛ امّا طولى نكشيد كه با ظهور مذاهب فقهى و تعصّب پيروان هر مذهب ، نسبت به گفتار بزرگان خود ، اين اختلاف بيشتر شده و تفسير فقهى در پرتو اختلاف مذاهب اسلامى ، تنوع يافت . لذا مذاهب چهارگانه اهل سنّت ، شيعه ، ظاهريه و خوارج تفاسير فقهى مختلفى بر طبق مذاهب خود نگاشتند . « 76 » در اينجا به تعدادى از اين تفاسير اشاره مىكنيم : از مذهب حنفى : ابو بكر رازى معروف به جصّاص ( متوفى
هامش
( 72 ) - همان مرجع : ص 187 - 188 .
( 73 ) - د . على سامى النشّار : نشأة الفكر الفلسفى فى الاسلام ، قاهره ، انتشارات دار المعارف ، 1977 م ، چ 7 ، 1 / 265 .
( 74 ) - ن . ك : ص 331 به بعد همين كتاب .
( 75 ) - نشأة الفكر الفلسفى فى الاسلام : 1 / 229 ، 241 .
( 76 ) - التّفسير و المفسّرون : 2 / 432 - 437 .