معجزات را نيز تأويل كرده و گفتهاند : مقصود از طوفان همان طوفان علم است و كسانى كه به سنّت و كهنهپرستى تمسّك نمودند بهوسيله اين طوفان ، غرق شدند و كشتى نوح دژ امنى بود براى كسانى كه دعوتش را اجابت كردند و آتش ابراهيم عبارت از غضب نمرود بود نه آتش حقيقى و ذبح اسماعيل گرفتن پيمان از ابراهيم بود . « 70 »
باطنيّه با اين افتراءها و تأويلهاى بىپايه ، كه ويرانگر دين است . از ظواهر شريعت حقّه اسلام خارج شدهاند .
5 - روش اعتقادى
روش تفسير عقلى ، جنبههاى اعتقادى را نيز در بردارد . ظهور مذاهب اثر زيادى در تطوّر تفسير عقلى داشته است ، زيرا رهبران هر مذهب با تأويل آيات به اعمال نظر و تحكيم اعتقادات خود به قرآن رو مىآورده و حتّى از قرآن دلايلى بر صحّت مدعاى خود ارائه دادهاند . « 71 »
در اينجا مهمترين تلاشهاى اعتقادى كه تأثير خود را بر نصوص قرآن بجاى گذاشته ، ذكر مىكنيم معتزله در صدر يكهتازان ميدان عقايد قرار داشتند و آيات را مطابق با عقايد اعتزالى خود تأويل مىكردند . بدين منظور از لغت نيز استفاده مىنمودند و عقل را در فهم نص قرآن اعمال مىكردند .
عدّه زيادى از معتزله ، تفسيرى بر قرآن نگاشتند از آن جمله : عبد الرحمن ابن كيسان اصم ( متوفى به سال 240 ه ) . و ابو على جبائى ( متوفى به سال 303 ه ) . و ابو القاسم بلخى ( متوفى به سال 319 ه ) . و ابو هاشم جبائى ( متوفى به سال 321 ه ) . و علىّ بن عيسى رمانى ( متوفى به سال 384 ه ) . و ديگران .
اكنون از اين تفاسير اثرى باقى نمانده است و تنها اثر تفسيرى كامل كه از معتزله
هامش
( 70 ) - همان كتاب ؛ صفحه 55 - 57 .
( 71 ) - الاتّجاهات الفكرية فى التّفسير : الشّحات زغلول ، ص 184 .