1 - روش لغوى
پيروان اين روش با استفاده از زبان عربى به فهم معانى آيات روى آورده و معتقد بودند كه قرآن علاوه بر آنكه متن دينى است ، جنبه ادبى معجزهآسا نيز دارد . ازاينرو در فهم قرآن ، از روش لغوى آن استمداد جسته و از آنچه كه دلالت لغوى ندارد و از تركيب ادبى اعجازآميز قرآن نمىتوان معناى آن را استنباط كرد ، دورى جستند . « 47 » اين موضوع همراه با رشد زبان عرب و پيشرفت علوم عربى بود . گروهى از علماى پيشتاز اين حركت بوده و در ابتدا براى حفظ قرآن از خطاى اعرابى ، كتب زيادى در اين باره تأليف كردند . مانند معانى القرآن : فرّاء ( متوفى به سال 207 ه . ق ) و معانى القرآن : ابى عبيدة ( متوفى به سال 210 ه . ق ) و معانى القرآن : ثعلب ( متوفى به سال 291 ه . ق ) و . . . مباحث لغوى بعد از اين مرحله ، گسترش يافت و آثار علمى متعدّدى در لغات و مثلهاى قرآن و مآخذ آنها و موضوعات ديگر نگاشته شد . « 48 » ابو عبيدة از شخصيّتهاى بارز اين روش بود كه با عرضه اسلوب و معانى آيات بر اسلوب و معانى زبان عربى ، قرآن را تفسير كرد و در موارد بسيارى براى فهم معناى آيات به اشعار عربى استشهاد نموده است . توجه و عنايت وى به جنبه لغوى قرآن او را از پرداختن به قصص قرآنى و تشريح آن بازداشته ، همچنانكه او را از تحقيق و تتبّع در شأن نزول نيز منصرف نموده است ، مگر هنگامى كه فهم متن قرآن ، متوقّف بر بيان آن باشد . « 49 » تحوّل لغوى در تفسير ، پس از اين دوره به صورت گرايش مشخّص و متمايزى درآمد و شيوهء منحصربهفردى را دنبال نمود . در تشريح مطالب ، تا آن حدّ توانمند بود كه هيچگونه پيچيدگى و غموضى را در متن قرآن باقى نمىگذاشت و از همه نكات از قبيل ترجيح لفظى بر لفظ ديگر يا حرفى بر حرف ديگر و مواردى از اين قبيل بهره مىگرفت . « 50 »
هامش
( 47 ) - سيّد خليل : دراسات فى القرآن ، مصر ، انتشارات دار المعارف ؛ 1972 م ؛ ص : 70 .
( 48 ) - نشأة التفسير : سيّد خليل ؛ ص : 58 - 59 .
( 49 ) - ابو عبيده : إعجاز القرآن ، مقدّمهء : محمّد فؤاد سزكين : 1 / 19 ، 168 ، 344 .
( 50 ) - دراسات فى القرآن : تأليف : سيّد خليل ، ص 70 .