رأى شخصى در تفسير قرآن نهى شده است ؛ حال آنكه موافقين ، استدلال كردهاند كه : در قرآن دعوت و تشويق به تفكّر و تدبّر در كتاب خدا شده است « 44 » و حديث مذكور را بر وجوه مختلفى حمل و اطلاق نهى در حديث را نفى كردهاند . برخى از اين وجوه عبارتست از :
نهى در مورد كسى است كه آيات مشكل و متشابه قرآن را با رأى خود تفسير كند يا نظر شخصى خويش را بدون دليل ، بر ديگرى تحميل نمايد يا كسى كه قرآن را به استناد و ظواهر لغت عرب تفسير كند ، بدون اينكه به روايت رجوع نمايد . بنابراين كسى كه در تفسير به رأى از روايات و علوم تفسير ، مانند : زبان عربى و فنون آن ، علوم قرآن ، تاريخ ، فقه ، اصول فقه ، علم كلام و علوم ديگر استفاده كند و حائز شرايطى باشد كه محقّقان بعنوان شروط مفسّر ذكر كردهاند ، « 45 » مشمول نهى حديث سابق نيست . « 46 »
بر اساس آنچه گذشت تفسير به رأى دو گونه است :
الف - تفسير به رأى مجاز ، يعنى : تفسيرى كه توسّط مفسّر واجد شرايط ، انجام گرفته و نتايج آن با حقايق دين متعارض نباشد .
ب - تفسير به رأى مذموم ، يعنى : تفسيرى كه در آن ضوابط مذكور رعايت نشده و نتايج آن با بسيارى از حقايق دين در تناقض باشد .
تفسير به رأى بر اساس بينش و عقايد مفسّران شيوههاى متعدّدى يافته ، همچنانكه عوامل سياسى و مذهبى نيز در آن تأثير نهاده است . در اينجا پس از ذكر تعدادى از روشهاى مفسران ميزان نزديكى هر كدام را به تفسير به رأى مجاز و مذموم اشاره مىكنيم :
هامش
( 44 ) - سورهء ص : 29 ؛ سورهء محمد : 24 .
( 45 ) - الاتقان فى علوم القرآن ؛ تأليف : سيوطى ؛ 4 / 200 ، 227 .
( 46 ) - التفسير و المفسّرون : 1 / 253 - 272 .