اصحاب رأى مىگويند . زيرا در مواردى كه حديث يا خبرى نمىيافتند ، با رأى خود اظهار نظر مىكردند . « 39 »
مقصود از تفسير به رأى در اينجا ، تفسير قرآن از روى اجتهاد است . « 40 » اگر چه از طرف بعضى از مسلمانها تلاشهايى صورت گرفت كه نمايانگر استفاده از استنباط در تفسير بود . مخصوصا اگر بدانيم كه يكى از منابع تفسير در عصر صحابه و تابعين اصل اجتهاد و استنباط بوده است - همچنانكه سابقا گذشت - ولى تفسير به رأى - بعنوان يك روش - بعد از پيدايش تفسير روايى بوجود آمد .
يكى از محققين از اين فراتر رفته و معتقد است : در زمان حضور پيامبر ( ص ) نيز بعضى از مسلمانان بواسطه فطرتشان به قرآن روى مىآوردند و هنگامى كه ملاقات با پيامبر ( ص ) براى آنها امكانپذير نبود ، در تفسير قرآن ، اعمال نظر مىكردند ، لذا در اين دوره افرادى يافت مىشدند كه قرآن را از روى رأى شخصى خود تفسير مىكردند . « 41 »
علماء ، در مسئله تفسير به رأى و اجتهاد شخصى اختلاف نظر دارند ؛ گروهى ، اين نوع تفسير را ممنوع كرده و گروهى ديگر آن را جايز مىشمارند .
شايان ذكر است كه مسلمانان تا قبل از قرن دوّم هجرى ، تفسير به رأى را تحريم كرده و از آن نهى مىكردند . « 42 » در اينجا نيازى به ذكر دلايل موافق و مخالف نيست و تنها يك حديث نبوى كه منكران بدان تمسك مىجويند را ذكر مىكنيم . آن حضرت مىفرمايد : ( من قال فى القرآن برأيه فاصاب فقد اخطأ ) : « هركس در تفسير قرآن چيزى بر مبناى رأى شخصى بگويد هر چند سخنش صحيح باشد ، باز خطا كرده است ) . « 43 » منكران معتقدند كه در اين حديث ، به صراحت استفاده از
هامش
( 39 ) - القاموس المحيط ، فصل راء ، باب : واو و ياء .
( 40 ) - التفسير و المفسّرون : 1 / 255 .
( 41 ) - الاتجاهات الفكرية فى التّفسير : الشحات سيّد زغلول ؛ ص 81 .
( 42 ) - ن . ك : همان كتاب .
( 43 ) - سنن ترمذى ؛ ابواب تفسير قرآن ؛ باب « ما جاء فى الّذى يفسّر القرآن برأيه » .