حسن ظنّى كه ما به اصحاب داريم باعث نمىشود كه چنين دلالتى در آن روايات پيدا شود . بله اين معنا را افاده مىكند كه اصحاب تعمّدى بر مخالفت ترتيب رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله در آنجا كه علم به ترتيب آن جناب داشتهاند نورزيدهاند ، و اما آنجايى كه از ترتيب رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله اطلاعى نداشتند باز مطابق ترتيب او سورهها و آيهها را ترتيب داده باشند از كجا ؟
و اتفاقا در روايات مربوط به جمع اول بهترين شواهدى هست كه شهادت مىدهند بر اينكه اصحاب ترتيب رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله را در همهء آيات نمىدانستند ، و به اينكه جاى هرآيهاى كجاست علم نداشتند ، و حتى حافظ تمامى آيات هم نبودند .
علاوه بر لحن روايات مذكور روايات مستفيضى از طرق شيعه « 1 » و اهل سنت « 2 » آمده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و صحابهاش وقتى تمام شدن سوره را مىفهميدند كه بسم اللّه ديگرى نازل مىشد ، آن وقت مىفهميدند سوره قبلى تمام شد . و اين معنا را الاتقان « 3 » آورده است .
و ابن عباس گفته است : رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله نمىدانست چه وقت سوره تمام مىشود تا آنكه بسم اللّه الرّحمن الرّحيم نازل گردد .
هامش
( 1 ) . تفسير عياشى ، ج 1 ، ص 19 .
( 2 ) . مستدرك حاكم ، كتاب الصلاة ، ج 1 ، ص 231 .
( 3 ) . الاتقان ، و الدر المنثور ، ج 1 ، ص 7 .