س 1088 - آياتى كه در سورههاى غيرمناسبى قرار گرفته و ترتيب نزول آنها رعايت نشده است ، مثلا آيهاى كه در مكّه نازل شد در سورهء مدنى قرار گرفته و آيهاى كه در مدينه نازل شده و حال آنكه در سورهء مكّى قرار گرفته است ، چگونه قابل توجيه هستند ؟
ج - [ بله ، ] روايات بىشمارى در اسباب نزول داريم كه نزول بسيارى از آيات كه در سورههاى مدنى است در مكه و نزول بسيارى از آياتى كه در سورههاى مكى است در مدينه معرفى كرده است . و نيز آياتى را مثلا نشان مىدهد كه در اواخر عمر رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله نازل شده و حال آنكه مىبينيم در سورههايى قرار دارد كه در اوائل هجرت نازل شده است . و ما مىدانيم كه از اوايل هجرت تا اواخر عمر آن جناب سورههاى زياد ديگرى نازل شده است ؛ مانند سوره بقره كه در سال اوّل هجرت نازل شد ، و حال آنكه آيات چندى در آنست كه روايات آنها را آخرين سوره آيات نازله بر رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله مىداند .
حتى از عمر نقل شده كه گفت : رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله از دنيا رفت در حالى كه هنوز آيات ربا را بر ما بيان نكرده بود و در اين سوره است آيهء :
« وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ . . . »
« 1 » كه در روايات آمده كه آخرين آيه نازل بر آن جناب است .
هامش
( 1 ) . سورهء بقره ، آيهء 281 .