يَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَميلًا ) .
مىدانيم كه يكى از حربههاى ناجوانمردانهء مشركان و دشمنان لجوج پيامبر صلى الله عليه و آله انواع هتك و توهينها و دشنامها و نسبتهاى ناروايى بود كه به پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مىدادند كه قلب مبارك آن حضرت را سخت آزار مىداد ، ولى با اين همه ، خداوند به او دستور مىدهد كه در برابر آن شكيبايى كند و همه را ناديده بگيرد ، و هجر جميل نمايد .
منظور از « هَجْرِ جَميل » ( دورى شايسته ) به معنى هجران آميخته با محبت و حسن خلق و دلسوزى و دعوت به سوى حق است ، و اين يكى از روشهاى تربيتى در برابر افراد لجوج و نادان مىباشد ، كه اگر در برابر آنها بايستند بر لجاجت آنها افزوده مىشود ، لذا دستور داده شده است كه در برابر هتّاكى و بدگويى آنها بىاعتنا بگذرد . بعضى تصور كردهاند كه اين دستور ، قبل از نزول دستور جهاد است و آن را با نزول دستور جهاد منسوخ دانستهاند ، در حالى كه چنين نيست ؛ زيرا جهاد جايى دارد ، و هجر جميل جاى ديگر .
به هر حال اين آيه ، عفو و گذشت را مخصوصاً در برابر گروه خاصى كه زبان آنها قيد و بندى ندارد و بر اثر جهل و نادانى از گفتن هر كلام ناپسند و زشتى ابا ندارند توصيه مىكند ؛ چرا كه هجر جميل بدون عفو حاصل نمىشود .
به گفتهء مرحوم طبرسى در مجمع البيان اين آيه پيامى است به تمام مناديان راه حق و مبلغان اسلام ( در هر زمان و مكان ) كه در برابر خشونتهاى جاهلان و بدگويىهاى متعصبان نادان ، بر آشفته نشوند ، و خونسردى را از دست ندهند و حسن اخلاق و مدارا را پيشه خود سازند . « 1 »
* * * آيات فوق كه مخاطبش گاه همهء مسلمانان هستند ، و گاه شخص پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله به عنوان رهبر مسلمين است به خوبى مقام والاى عفو و گذشت را در برابر حوادث تلخ و ناملائمات روشن مىسازد ، و اساس و پايهء كار مسلمين را در
هامش
( 1 ) . مجمع البيان جلد 10 ، صفحه 379 .