اين سخن را با حديثى از امام صادق عليه السلام پايان مىدهيم : « انَّمَا الْمُؤمِنُ الَّذى اذا غَضَبَ لَمْ يَخْرُجُهُ غَضَبَهُ مِنْ حَقّ ، وَ اذا رَضِىَ لَمْ يَدْخُلْهُ رَضاهُ فِى باطِلٍ ؛ مؤمن كسى است كه هرگاه خشمگين شود ، خشم او را از دائره حق خارج نمىكند ، و هرگاه ( از كسى ) خشنود گردد ، خشنوديش او را در باطل وارد نمىسازد » . « 1 »
حلم و بردبارى
نقطهء مقابل غضب و خشم لجام گيسخته ، حلم و بردبارى و خويشتن دارى است ، و همان گونه كه از امام حسن عليه السلام نقل شده كه وقتى از حضرتش دربارهء تفسير حلم سؤال كردند فرمود : « كَظْمُ الْغَيْظِ وَ مِلكُ النَّفْس ؛ حلم فرو بردن غضب و تسلّط بر نفس است » . « 2 »
و نشانهء آن حسن برخورد با افراد و معاشرت بالمعروف است ، همان گونه كه در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آمده است : « لَيْسَ بِحَليمٍ مَنْ لَمْ يُعاشِر بِالْمَعْروُفِ مَنْ لابُدَّ لَهُ مِنْ مُعاشِرَتِهِ ؛ كسى كه نسبت به افرادى كه ناچار است با آنها معاشرت كند خوش رفتارى نداشته باشد ، حكيم و بردبار نيست » . « 3 »
افرادى هستند كه بر اثر عجز و ناتوانى بردبارى پيشه مىكنند ، و در واقع داراى فضيلت حلم نيستند چرا كه هر وقت قدرت پيدا كردند ، دست به انتقام دراز مىكنند ، همان گونه كه در حديثى از امير مؤمنان على عليه السلام مىخوانيم : « لَيْسَ الحَليمُ مَنْ عَجَزَ فَهُجِمَ وَ اذا قَدَرَ انْتَقَمَ ، انَّما الْحَليمُ مَنْ اذا قَدرَ عَفى ؛ كسى كه به خاطر عجز و ناتوانى ساكت شود و اقدام به كارى نكند و به هنگام توانايى انتقام بگيرد حليم و بردبار نيست . حليم كسى است كه به هنگام توانايى ببخشد » . « 4 »
به هر حال حلم و بردبارى همه كس مخصوصاً براى رؤساء و مديران و سرپرستهاى خانوادهها ، يكى از باارزشترين فضائل اخلاقى است كه سبب پيشرفت و تعالى و حسن مديريت و جذب دلها و حل مشكلات عظيم است .
هامش
( 1 ) . بحار الانوار ، جلد 64 ، صفحه 354 .
( 2 ) . همان ، جلد 75 ، صفحه 102 .
( 3 ) . كنز العمال ، حديث 5815 ، جلد 3 ، صفحه 130 .
( 4 ) . غرر الحكم ، حديث 7529 .