8 - در حديث ديگرى از امير مؤمنان على عليه السلام مىخوانيم : « ايَّاكَ وَ الْغَضَبَ فَاوَّلُهُ جُنُونٌ وَ آخِرُهُ نَدَمٌ ؛ از غضب بپرهيز كه آغازش ديوانگى و آخرش پشيمانى است » . « 1 »
9 - از همان بزرگوار در تعبير گوياى ديگرى در رابطهء منفى غضب و عقل مىخوانيم : « عِنْدَ غَلَبَةِ الْغَيْظِ وَ الْغَضَبِ يُخْتَبَرُ حِلْمُ الْحُلُماءِ ؛ به هنگام غلبهء خشم و غضب عقل عاقلان به آزمون گذارده مىشود » . « 2 »
10 - و نيز در گفتار پر معناى ديگر دربارهء عواقب دردناك غضب مىفرمايد : « عُقُوبَةُ الْغَضُوبِ وَ الْحَقُودِ وَ الْحَسُودِ تَبْدَءُ بِانْفُسِهِمْ ؛ كيفر افراد خشمگين و كينه توز و حسود ، قبل از هر كس دامن خود آنها را مىگيرد » . « 3 »
11 - از امام صادق عليه السلام آمده است : « مَنْ كَفَّ غَضَبَه سَتَر اللَّهُ عَوْرَتَهُ ؛ كسى كه خشم خود را باز دارد ، خداوند عيوب او را مستور مىدارد » . « 4 »
12 - اين بحث را با حديث ناب ديگرى پايان مىدهيم - هر چند احاديث معصومين عليهم السلام در اين زمينه بسيار فراوان و پربار است - امام صادق عليه السلام مىفرمايد :
« اىُّ شىءٍ اشَدُّ مِنَ الْغَضَبِ انَّ الرَّجُلَ اذا غَضِبَ يَقْتُلُ النَّفْسَ وَ يَقْذِفُ الُمحْصَنَ ؛ چه چيز بدتر از غضب است ، هنگامى كه انسان خشمگين مىشود ، آدم مىكشد و افراد پاك را دشنام مىدهد و متهم مىسازد » . « 5 »
* * * از روايات بالا - كه گلچينى از روايات زيادى بود كه در نكوهش غضب وارد شده است - ابعاد فاجعهاى كه غضب و خشم در زندگى انسان مىآفريند به خوبى روشن شد ، در حقيقت همان گونه كه در روايات بالا آمد خشم بدترين دشمن انسان ، آتش سوزان ، خطرناكترين لشكر شيطان ، كليد تمام بدىها ، آغازش جنون و پايانش
هامش
( 1 ) . شرح غرر ، جلد 2 ، صفحه 286 ، حديث 2635 .
( 2 ) . همان ، جلد 4 ، صفحه 326 ، حديث 6225 .
( 3 ) . همان ، صفحه 361 ، حديث 6325 .
( 4 ) . المحجة البيضاء ، جلد 5 ، صفحه 293 .
( 5 ) . سفينة البحار ، مادهء غضب .