دوست دارند ، و آنها هنوز به وجود نيامدهاند ، گويا ايشان را مىبينم ( سپس پيامبر صلى الله عليه و آله بخشى از اوصاف برجستهء آنها را شمرد تا به اينجا رسيد ) و به صفت صبر و حلم آراسته باشند . . . و در طريق رفق و مدارا سلوك كنند ، كسى عرض كرد يا رسولاللّه با غلامان خود رفق و مدارا كنند ، فرمود : نه ، آنها غلام ندارند و خودشان خدمت خويش را انجام مىدهند ، بلكه با جاهلان و سفيهان مدارا نمايند سپس اين آيه را تلاوت فرمود : ( وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذينَ يَمُشُونَ عَلَى الْارْضِ هَوْناً وَ اذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُوُنَ قالُوا سَلاماً ) . « 1 »
منظور از سلام در اينجا اين است با آنها با مسالمت رفتار مىكنند و پاسخى كه توأم با مقابله به مثل و لغو و دشنام باشد نمىگويند و به سخنان زشت آنها بىاعتنا هستند گويى اصلًا نشنيدهاند .
* * * در هشتمين و آخرين آيهء مورد بحث كه در سورهء اعراف آمده است سه دستور مهم در عبارت كوتاهى به پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله - به عنوان نمايندهء همهء مؤمنان - داده شده است مىفرمايد : عذرشان را بپذير و به نيكىها دعوت نما و از جاهلان روى بگردان ( و با آنها ستيزه مكن ) ( خُذِالْعَفْوَ وَ اْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ اعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِيْنَ ) .
طبيعى است روى گردانى از جاهلان به معنى حلم و بردبارى و ترك هر گونه پرخاشگرى در برابر آنان است . بلكه مىتوان گفت : دو جملهء قبل هم كه دستور به مدارا و پذيرش عذر به دعوت نيكىها مىدهد به نوعى دلالت بر همين معنى دارد .
راه و رسم پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نيز هميشه همين بود كه در برابر جاهلان و نابخردان نهايت صبر و حوصله و تحمل و بردبارى را نشان مىداد و هرگز به خاطر سخنان ناموزون و كارهاى بىادبانهء آنها خشم و غضب بر او چيره نمىشد .
آيهء بعد از اين آيه كه مىگويد : اگر وسوسههاى شيطان به تو برسد ، به خدا پناه بر
هامش
( 1 ) . تفسير منهج الصادقين ، جلد 6 ، صفحه 417 ، ( مطابق نقل تفسير اثنى عشرى ذيل آيهء مورد بحث ) و تفسير روح البيان ، جلد 6 ، صفحه 241 ( ذيل آيه مورد بحث ) .