روشن است اين مسأله مخصوص به زمان و مكان خاصى نيست ، بلكه در گذشته در مناطق مختلف جهان وجود داشته است .
تفاوت سازمانهاى اطلاعاتى با سازمانهاى بازرسى در اين است كه سازمانهاى اطلاعاتى مخفيانه كار مىكنند ، ولى سازمانهاى بازرسى آشكارا و شناخته شده دربارهء مسائلى كه مشكوك به نظر مىرسد تجسّس مىنمايند تا اگر خلافى واقع شده كشف شود و خلافكار به دست عدالت سپرده شود .
3 - تجسّس در مسائل شخصى سرنوشت ساز - كسى كه مىخواهد همسرى براى خود انتخاب كند يا شريكى براى معامله برگزيند يا كارمندى براى يك مؤسسه حساس بگمارد به يقين بدون تفحص و تجسّس و تحقيق چنين كارى را نمىكند ، و عقل و شرع به او اجازه مىدهد كه حال آنها را از دوستان و همسايگان و معاشرانش جستجو كند ، يا شخصاً از دور و نزديك مراقب او باشد تا اطمينان حاصل كند كه او شخص صالحى است و براى هدفى كه دارد مناسب است .
به يقين اين جستجوگرى از موضوع تجسّس حرام خارج است ، ولى هرگز نبايد اين گونه مسائل بهانهاى براى ورود در زندگى خصوصى افراد گردد ، و در حالى كه فعلًا تصميم چندان بر ازدواج يا انتخاب شريك يا استخدام كارمند ندارد به بهانهء اين كه ممكن است روزى چنين حاجتى حاصل شود پس هم امروز تجسّس و تفحص را شروع كند ، اين بهانههاى شيطانى هرگز نمىتواند مجوّز براى تعدى از حدود شرع گردد .
كوتاه سخن اين كه هرگونه افراط و تفريط در اين مسأله سبب انحراف از تعليمات اصيل اسلام مىشود ، و به تعبير ديگر نه مىتوان به بهانهء حرمت تجسّس از تحقيق و تفحص در مسايل سرنوشت ساز جامعه اسلامى دور ماند ، و مصالح امت را در برابر توطئههاى دشمن ، بىدفاع ساخت ، و نه مىتوان به بهانه مصالح امت هجوم به زندگى خصوصى مردم كه هيچ ارتباطى با آن امور ندارد برد ، هر دو اشتباه است و موارد خارج از اسلام .
* * *
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 357
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٥٧