چهارمين آيه نيز در مورد سوء ظن نسبت به وعدههاى الهى است و مربوط به داستان جنگ احزاب است ، جنگى كه در تاريخ پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله به عنوان خطرناكترين جنگ محسوب مىشود ، زيرا مشركان با جميع مخالفان اسلام بر ضد اسلام متحد شده بودند ، و عظيمترين نيروى آن زمان را به ميدان آوردند به گونهاى كه لرزه بر اندام افراد ضعيف الايمان افتاد ، و در دل نسبت به وعدههاى الهى در جهت پيروزى مسلمين متزلزل شدند ، مىفرمايد : « به خاطر بياوريد زمانى كه آنها ( دشمنان اسلام ) از طرف بالا و پائين ( شهر ) شما ( يعنى مدينه ) وارد شدند ( و همه جا را به محاصره خود در آوردند ) و به خاطر بياوريد زمانى را كه چشمها از شدت وحشت خيره شده ، و جانها به لب رسيده بود ( و بغض گلو را گرفته بود ) و گمانهاى گوناگون بدى به خدا مىبرديد ، آنجا بود كه مؤمنان آزمايش شدند و تكان سختى خوردند . ( اذا جآئُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَ مِنْ اسْفَلَ مِنْكُم وَ اذْ زاغَتِ الْابْصارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الحَناجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُوناً هُنا لِكَ ابْتُلِىَ المُؤمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزالًا شَدِيداً ) .
بىشك سوء ظن به خدا و سوء ظن به مردم تفاوت بسيار دارد ، زيرا سوء ظن به مردم غالباً به احتمال انجام يك عمل گناه و ناصواب منتهى مىشود ، در حالى كه سوء ظن به خدا سبب تزلزل پايههاى ايمان است ، و يا از آن سرچشمه مىگيرد ؛ زيرا اعتقاد به اين كه خداوند در وعدههايش خلاف وجود دارد كفر است ، چرا كه خلف وعده يا ناشى از جهل است يا عجز و يا دروغ . به يقين هيچ يك از اينها در ذات پاك او راه ندارد . به همين دليل در آيات مربوط به سوء ظن به خدا ، نكوهشهاى شديدى ديده مىشود .
* * * در پنجمين آيه باز سخن از سوء ظن باللّه است ، اين آيه كه ناظر به جنگ احد مىباشد كه گروهى از افراد تازه مسلمان بعد از شكستى كه در اين ميدان دامنگير مسلمانان شد گرفتار سوء ظن نسبت به وعدههاى الهى شدند ، آيهء فوق نازل شد و شديداً آنها را نكوهش كرد ، در حالى كه در آيات قبل از آن ، به اين حقيقت اشاره
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 327
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٢٧