به شما عرض كرديم ! پيغمبر صلى الله عليه و آله نگاهى به چهرهء او افكند و فرمود : « من در صورت او تاريكى شيطان را مىبينم ! آن مرد نزديك آمد و سلام كرد و در برابر پيامبر صلى الله عليه و آله و يارانش ايستاد ، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : « اسْئَلُكَ بِاللَّهِ حَدَّثَتْكَ نَفْسُكَ انْ لَيْسَ فِى الْقَوْمِ افْضَلُ مِنْكَ ؟ فَقَالَ اللَّهُمَّ نَعَمْ ! ؛ فرمود تو را به خدا سوگند آيا در دل نمىگفتى كه در ميان اين جمعيّت كسى برتر از تو نيست ؟ عرض كرد : آرى » « 1 » اصحاب فهميدند تاريكى شيطان كه پيامبر صلى الله عليه و آله با نور نبوّت آن را مشاهده كرده است همين عجب و كبر و غرور بوده است .
عامل سوم ، نسب و حسب عالى است .
به اين گونه كه كسانى در يك خانوادهء شريف و معروف به علم و عمل و تقوا و بزرگوارى و سخاوت متولّد شدهاند ، اين را براى خود امتياز بزرگى مىشمرند و ديگران را كه از خانوادههاى پايينترى هستند كوچك و بىارزش مىپندارند ، در حالى كه مىدانيم حسب و نسب در اسلام مطرح نيست ، همهء مردم بندگان خدا هستند و از يك پدر و مادر آفريده شدهاند و امتيازى جز از طريق تقوا بر يكديگر ندارند .
اين مسئله به قدرى مهم است كه پيشوايان بزرگ اسلام كمترين تعبيراتى را كه در آن نشان از برترى جويى از نظر حسب و نسب بود تحمّل نمىكردند ، از جمله در حديثى مىخوانيم كه « ابو ذر » در حضور پيامبر صلى الله عليه و آله به كسى گفت « يابن السَّوداء . . . ! ؛ اى فرزند زن سياه ! » پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : ابو ذر ! آرام باش ، آرام باش ، كسى كه مادرش سفيد پوست است بر كسى كه مادرش سياه پوست است هيچ برترى ندارد !
ابو ذر مىگويد : من ( كه متوجّه اشتباه خود شدم براى جبران اين خطا ) روى زمين دراز كشيدم و به آن مرد گفتم : برخيز و پايت را به روى صورت من بگذار ! « 2 »
به هر حال همانطور كه بارها شنيدهايم قرآن و روايات اسلامى به ما مىگويد هيچ انسانى بر انسان ديگر به خاطر حسب و نسبش برترى ندارد ، اينها يك سلسله امور اعتبارى است كه در بيرون وجود انسان است ، ارزش و شخصيّت انسان به امتيازات معنوى و درونى اوست و به فرض كه حسب و نسب به خاطر ارتباطش به بعضى از
هامش
( 1 ) - المحجّة البيضاء ، جلد 6 ، صفحهء 240 .
( 2 ) - المحجّة البيضاء ، جلد 6 ، صفحهء 243 .