بعضى از مفسران در ذيل اين آيه نقل كردهاند : « مشركان عرب به هنگام سفر دريا ، بعضى از بتها را با خود مىبردند تا حافظ و نجات دهندهء آنها باشد ؛ اما هنگامى كه با خطر روبرو مىشدند و امواج كوه پيكر دريا را مىديدند كه كشتى آنها را همچون پر كاهى ، جابهجا مىكند ، بتها را به دريا مىريختند و صداى آنها به « يا اللَّه يا اللَّه » بلند مىشد » . « 1 »
* * * در نهمين آيه ، به صورت يك حكم كلى و عمومى - كه دربارهء همهء اقوام و افراد صادق است - مىفرمايد : « هر كس از ياد خدا روى گردان شود ( و غافل گردد ) ، شيطان را به سراغ او مىفرستيم تا همواره با او قرين باشد ؛ وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحمنِ نُقَيِّضُ لَه شَيطاناً فَهُوَ لَهُ قَرينٌ » . « 2 »
آرى ! توجه به خدا به مقتضاى « انّ الَّذينَ قَالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ استَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِم المَلائِكة . . . » سبب همنشينى با فرشتگان مىگردد ؛ حال آن كه « غفلت » و بى خبرى از ياد او ، شياطين را قرين انسان مىسازد . شياطينى كه بر گردهء او سوار مىشوند و به هر راهى كه خواستند ، مىبرند . اين كه مىفرمايد : « ما شيطانى را به سراغ او مىفرستيم تا قرين او باشد » ، در واقع به اين معنى است كه عمل او ؛ يعنى ، « غفلت » و بى خبرى در روىگردانى از خداوند رحمان ، چنين اثرى را به دنبال دارد و به تعبير ديگر ، اين مجازاتى است كه در دنيا دامنگير اين افراد مىشود .
با توجه به اين كه « يعش » از مادهء « عشو » ( بر وزن نشر ) به معنى ضعيف و كم نور شدن چشم است ؛ آن چنان كه گويى پردهاى بر آن افتاده كه مفهوم آن ، چيزى جز « غفلت » و بىتوجهى و اعراض نيست .
رسول خدا صلى الله عليه و آله در حديثى فرمودهاند : « اذَا أَرَادَ اللّهُ بِعَبْدٍ شَرّاً قيِّضَ لَهُ شَيطاناً قَبْلَ مَوتِهِ بِسَنَةٍ ، فَلا يَرى حَسَناً الّا قَبَّحَهُ عِنْدَهُ حَتَّى لا يَعْمَلُ بِهِ ، وَ لا يَرى قَبِيحاً الّا حَسَّنَهُ حَتّى يَعْمَلُ بِهِ ؛ هنگامى كه خداوند شرّ بندهاى را ( به خاطر « غفلت » و بى خبرى از خدا ) بخواهد ، شيطانى را يك سال قبل از مرگ او سراغ او مىفرستد ( كه همه چيز را در نظر او دگرگون
هامش
( 1 ) - روح البيان ، جلد 6 ، صفحهء 493 .
( 2 ) - زخرف ، 36 .