بر نمىآيد ، « تنها كسانى به اين مرحله مىرسند كه داراى صبر و استقامتند ، و تنها كسانى به اين فضيلت اخلاقى نائل مىشوند ، كه بهرهء عظيمى از ايمان و تقوا دارند ! » ( وَمايُلَقَّها الَّا الَّذينَ صَبَرُوا وَمايُلَقَّها الَّا ذُوحَظٍّ عَظيْمٍ )
هميشه يكى از مشكلات بزرگ جوامع بشرى ، انباشته شدن كينهها و نفرتها بوده كه وقتى به اوج خود برسد ، آتش جنگها از آن زبانه مىكشد و همه چيز را در كام خود فرو مىبرد و خاكستر مىكند .
حال اگر با روش بالا ( دفع بدى با نيكى ) با آن برخورد شود ، كينهها ، همچون برف در تابستان ، به زودى ذوب مىشود و از ميان مىرود ، و جوامع بشرى را از خطر بسيارى از جنگها مصون مىدارد ، از جنايات مىكاهد و راه را براى همكارى عمومى هموار مىسازد .
ولى همان گونه كه قرآن مىگويد ، اين كار كار همه كس نيست و بهرهء عظيمى از ايمان و تقوا و تربيت اخلاقى لازم دارد .
بديهى است اگر خشونت با خشونت پاسخ گفته شود ، و سيّئه با سيّئه دفع گردد ، خشونتها به صورت تصاعدى بالا مىگيرد ، و روز به روز دامنهء آن گستردهتر مىشود و مايهء بدبختيهاى عظيمى در سطح جامعهء بشرى مىگردد !
بديهى است اين امر ( دفع بدى با نيكى ) شرايط و حدود و استثناهايى دارد كه در جاى خود مشروحاً خواهد آمد .
* * * در سومين آيه ، از تأثير حسن اخلاق در جلب و جذب مردم سخن مىگويد و نشان مىدهد يك مدير متخلّق به اخلاق الهى تا چه حد در كار خود موفّق است ، و چگونه دلهاى رميده را در اطراف خود جمع و متّحد مىسازد ، اتّحادى كه مايهء پيشرفت و تكامل جامعهها است ، مىفرمايد :
« از پرتو رحمت الهى در برابر آنها نرم و مهربان شدى ! و اگر تندخو و سنگدل بودى از اطراف تو پراكنده مىشدند ، آنها را عفو كن و براى آنها آمرزش الهى بخواه ، و در كارها با آنها مشورت كن ، امّا هنگامى كه تصميم گرفتى ، قاطع باش و بر خدا توكّل كن چرا كه خدا
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 50
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٥٠