اين ترتيب ، بخش مهمّى از فضائل اخلاقى را در وجود انسان زنده مىكند ، همان گونه كه بخش قابل توجّهى از رذائل را مىميراند .
* * * نتيجه :
از آنچه در بالا آمد به خوبى مىتوان نتيجه گرفت كه عبادات اثر بسيار عميقى از جهات مختلف در تهذيب اخلاق دارند ؛ اين تأثير را مىتوان در چند جهت خلاصه كرد :
1 - توجّه به مبدأ آفرينش و حضور پروردگار در تمام زندگى انسانها سبب مىشود كه انسان مراقب اعمال و رفتار خويش باشد ، و هواى نفس را تا آنجا كه مىتواند كنترل كند ، چرا كه عالم محضر خداست ، و در محضر خداوند كريم ، گناه كردن و راه خلاف پيمودن عين ناسپاسى است .
2 - توجّه به صفات جلال و جمال او كه در عبادات و مخصوصاً دعاها آمده است ، نيايش كننده را دعوت مىكند كه پرتوى از آن اوصاف كريمه را در درون روح و جان خود منعكس كند و در مسير تكامل اخلاقى قرار گيرد .
3 - توجّه به معاد ، همان دادگاه بزرگى كه همه چيز در آنجا حسابرسى مىشود ، نيز اثر باز دارندهء قوى و نيرومندى براى پاكسازى روح و جسم انسان دارد .
4 - عبادت و نيايش اگر با حضور قلب و آداب آن باشد ، صفا و نورانيّت غير قابل توصيفى مىآورد كه در برابر آن ظلمات اخلاق رذيله تاب مقاومت ندارد ؛ به همين دليل ، انسان پس از يك عبادت آميخته با حضور قلب ، خود را به نيكيها نزديكتر مىبيند .
5 - محتواى عبادات و دعاها مملّو است از آموزشهاى اخلاقى و بيان راه و رسم سير و سلوك الى اللَّه ، كه دقّت در آنها نيز درسهاى بزرگى به انسان در اين زمينه مىدهد .
عاشقان خود سازى و سالكان الى اللَّه از طريق عبادت مىتوانند به هدف والاى خود برسند و بدون عبادت و نيايش و مناجات و راز و نياز با پروردگار مخصوصاً در خلوت و بويژه در سحرگاهان راه به جايى نمىبرند .
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 342
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٤٢