اين عبارت با صراحت و وضوح ، روشن مىكند كه نماز صحيح و كامل رابطهء مستقيم و تنگاتنگى با مسايل اخلاقى و دعوت به خوبيها و نهى از بديها دارد ؛ و آنها كه نمازشان اين اثر را ندارد ، تنها به جسم نماز پرداختهاند ؛ و به تعبير ، ديگر نمازى است اسقاط كنندهء تكليف نه مورد قبول پروردگار .
6 - در حديث ديگرى از رسول خدا صلى الله عليه و آله در مورد فلسفهء روزه چنين مىخوانيم : « انَّ الصَّوْمَ يُميتُ مُرادَ النَّفْسِ وَ شَهْوَةَ الطَّبْعِ الحَيْوانِىِّ ، وَ فيهِ صَفاءُ الْقَلْبِ وَ طَهارَةُ الجَوارِحِ ، وَ عَمارَةُ الظَّاهِرِ وَ الْباطِنِ ، وَ الُشّكْرُ عَلَى النِّعَمِ ، وَ الْاحْسانُ الَى الْفُقَراءِ ، وَ زِيادَةُ التَّضَرُّعِ وَ الْخُشُوعِ ، وَ الْبُكاءِ وَ جَعْلِ الْالْتِجاءِ الَى اللَّهِ ، وَ سَبَبُ انْكِسارِ الْهِمَّةِ ، وَ تَخْفِيفِ الْسَّيِئاتِ ، وَ تَضْعِيفِ الْحَسَناتِ ، وَ فيهِ مِنَ الْفَوائِدِ ما لا يُحْصى ؛ روزه هواى نفس و شهوت طبيعت حيوانى را مىميراند ( و طغيان آن را فرو مىنشاند ) ، و در آن صفاى قلب و پاكى اعضاء ، و آبادى بيرون و درون انسان ، و شكر بر نعمتها ، و احسان به فقرا ، و فزونى تضرّع و خشوع و گريه است ؛ و وسيلهاى است براى التجاء به پروردگار ، و سبب شكستن دلبستگيها و كم شدن سيّئات ، و فزونى حسنات است ؛ و در آن فوائد بيشمارى است . » « 1 »
در اين حديث چهارده اثر مثبت براى روزه ذكر شده كه مجموعهاى از صفات فضيلت و افعال اخلاقى است .
7 - اين بحث دامنه دار را با حديث ديگرى از امير مؤمنان على عليه السلام پايان مىدهيم ( و كسانى كه مايل باشند مطالب بيشترى را در اين زمينه بخوانند به « وسائل الشّيعه » ، ابواب نخستين هر يك از عبادات ، و همچنين به « بحار الانوار » مراجعه كنند . ) ، فرمود : « دَوامُ الْعِبادَةِ بُرْهانُ الظَّفَرِ بِالسَّعادَةِ ؛ استمرار و پىگيرى عبادت ، دليلى بر وصول به سعادت است . » « 2 »
آرى ! آنها كه مىخواهند سعادتمند شوند بايد به سراغ نيايش پروردگار بروند !
* * *
هامش
( 1 ) . بحار الانوار ، جلد 93 ، صفحهء 254 .
( 2 ) . غرر الحكم ، شمارهء 5147