است ؛ در اين آيه شخص پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان يك الگو و اسوه ، مخاطب به اين خطاب شده است : نماز را بر پا دار كه نماز ( انسان را ) از زشتيها و گناه باز مىدارد ( وَ اقِمِ الصَّلوةَ انَّ الصَّلوةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ )
« فحشاء و منكرات » مجموعهء افعال غير اخلاقى است ، و مىدانيم تمام افعال غير اخلاقى سرچشمهاى از صفات ضدّ ارزشى در درون جان انسان دارد ؛ و به تعبير ديگر ، هميشه اخلاق درونى است كه در اخلاق برونى اثر مىگذارد .
تأثير نماز در باز داشتن از فحشاء و منكر نيز درست به همين دليل است ؛ زيرا نماز با افعال و اذكار بسيار پر محتوايش ، انسان را در جهانى برتر و والاتر - جهان قرب به خدا - وارد مىكند ؛ و اين نزديكى او را از سرچشمههاى اصلى فحشاء و منكر كه همان هواى نفس و حبّ افراطى به دنيا است دور مىسازد .
به همين دليل ، نمازگزاران واقعى كمتر گِرد گناه مىگردند ؛ و هر قدر نماز روح و جان و محتواى بيشترى داشته باشد ، به همان نسبت انسان از منكرات و زشتيها دور تر مىشود و شكوفههاى فضائل و اخلاق در درون جانش آشكارتر مىگردد .
* * * در چهارمين آيه ، بعد از اشاره به بعضى از رذائل اخلاقى مانند جزع و بى تابى به هنگام بروز مشكلات ، و بخل به هنگام دست يافتن به خيرات ، تنها نمازگزاران را استثنا مىكند ، و مىفرمايد : انسان حريص و كم طاقت آفريده شده است - هنگامى كه بدى به او رسد بى تابى مىكند - و هنگامى كه خوبى به او رسد بخل مىورزد و مانع ديگران مىشود - مگر نمازگزاران - آنها كه نماز را بطور مرتّب به جا مىآورند . ( انَّ الْانْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً - اذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً - وَ اذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً - الَّا الْمُصَّلِينَ - الَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ دائِمُونَ )
اين آيات به روشنى ثابت مىكند كه توجّه به ذات پاك پروردگار و عبادت و نيايش در پاكسازى روح و جان از رذائل اخلاقى مانند بخل و جزع و بى تايى اثر مستقيم دارد .
* * * در پنجمين آيه ، اشاره به تأثير مسألهء زكات در پاكسازى روح و تزكيهء نفس مىكند و
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 339
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٣٩