آن مىتوان روش محاسبهء دنيا را فرا گرفت پايان مىدهيم : آن مىتوان روش محاسبهء دنيا را فرا گرفت پايان مىدهيم : رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : « لا تَزُولُ قَدَما عَبْدٍ يَوْمَ الْقِيامَةِ حَتَّى يُسْئَلَ عَنْ ارْبَعٍ : عَنْ عُمَرِهِ فى ما افْناهُ وَ عَنْ شَبابِهِ فى ما ابْلاهُ ، وَ عَنْ مالِهِ مِنْ ايْنَ اكْتَسَبَهُ وَ فى ما انْفَقَهُ وَعَنْ حُبِّنا اهْلَ الْبَيْتِ ؛ در روز قيامت هيچ انسانى قدم از قدم بر نمىدارد تا از چهار چيز سؤال شود : از عمرش كه در چه راهى آن را سپرى نموده ، و از جوانىاش كه در چه راهى آن را كهنه كرده ، و از مالش كه از كجا به دست آورده و در چه راهى مصرف نموده ، و از محبّت ما اهل بيت عليهم السلام ( كه آيا حقّ آن را ادا كرده يا نه . ) » « 1 »
* * *
گام پنجم : معاتبه و معاقبه
( سرزنش كردن و كيفر دادن )
پنجمين گام كه بعد از « محاسبه » انجام مىگيرد ، مسألهء معاتبه و معاقبه يعنى سرزنش و مجازات نفس است در برابر خطاها و خلافهايى كه از او سر زده است ؛ زيرا اگر انسان حساب كند ، و در مقابل كارهاى خلاف ، هيچ واكنشى نشان ندهد ، نتيجه معكوس خواهد شد ؛ و به تعبير ديگر ، باعث جرأت و جسارت نفس است .
همان گونه كه وقتى انسان كارمندان و كارگران و شركاى خود را پاى حساب حاضر مىكند و از آنها تخلّفها و نادرستيهايى در حساب مىبيند ، در برابر آن واكنش نشان مىدهد و به نوعى آنها را كيفر مىدهد - از مرحلهء خفيف و ملايم مانند سرزنش گرفته تا مرحلهء كيفرهاى مختلف - كسانى كه در مسير قرب خدا گام برمىدارند و به سير و سلوك مشغولند ، نيز در برابر نفس سركش بايد چنين باشند ؛ در غير اين صورت ، محاسبه نتيجهء معكوس مىدهد ؛ يعنى ، موجب جرأت و جسارت بيشتر مىشود .
قرآن مجيد تا آن حد به اين مسأله اهمّيّت داده كه به نفس « لوّامه » سوگند ياد مىكند و مىفرمايد : « وَ لا اقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوّامَةِ « 2 » » « 3 » و مىدانيم نفس لوّامه همان وجدان بيدارى
هامش
( 1 ) . خصال صدوق ، صفحهء 253 .
( 2 ) . سورهء قيامت ، آيهء 2 .
( 3 ) . معروف در ميان مفسّران اسلام اين است كه « لا » در جملهء بالا زائده و براى تأكيد است . اين نكته نيز قابل توجّه است كه براى « نفس لوّامه » تفسيرهاى مختلفى ذكر شده بعضى آن را اشاره به افراد كافر و عاصى دانستهاند كه در روز قيامت خود را ملامت مىكنند ، و بعضى اشاره به آنها در دنيا مىدانند كه شايسته ملامتند هر چند خود را ملامت نكنند ؛ ولى معنى بالا ( وجدان بيدار ملامت كننده ) از همه مناسبتر است ، چرا كه قرآن به آن قسم ياد كرده ، قسمى كه نشانه اهمّيّت فوق العادهء آن است . ( دقّت كنيد )