سر زده ، حمد خداوند متعال و تكبير او را به خاطر توفيقى كه به او عنايت كرده به جا مىآورد ، و اگر معصيت و تقصيرى به خاطرش آمد ، از خداوند متعال آمرزش مىطلبد و تصميم بر ترك آن در آينده مىگيرد ، و آثار آن را از نفس خويش با تجديد صلوات بر محمّد و آل پاكش ، و عرضهء بيعت با امير مؤمنان عليه السلام بر خويشتن و قبول آن و اعادهء لعن بر دشمنان و مانعان از حقوقش ، محو مىكند ؛ هنگامى كه اين محاسبه ( جامع و كامل ) را انجام داد ، خداوند مىفرمايد : « من به خاطر دوستى تو با دوستانم و دشمنيت با دشمنانم ( و محاسبهء جامعى كه با نفس خويش داشتى ) در مورد گناهانت به تو سختگيرى نمىكنم و تو را مشمول عفو خود خواهم ساخت ! » « 1 »
آرى اين است بهترين طرز محاسبهء نفس !
2 - آثار محاسبهء نفس چيست ؟
از آنچه در بحثهاى گذشته آمد ، پاسخ اين سؤال روشن مىشود ، ولى بسيار بجاست ، از تعبيراتى كه در احاديث اسلامى آمده است در اينجا بهره گيرى كنيم :
در حديثى از امير مؤمنان على عليه السلام مىخوانيم : « مَنْ حاسَبَ نَفْسَهُ وَقَفَ عَلى عُيُوبِهِ وَ احاطَ بِذُنُوبِهِ ، وَ اسْتَقالَ الذُّنُوبَ وَ اصْلَحَ الْعُيُوبَ ؛ كسى كه محاسبهء نفس خويشتن كند ، بر عيوب خويش واقف مىشود ، و از گناهانش با خبر مىگردد ( و به دنبال آن ) از گناه توبه مىكند ، و عيوب را اصلاح مىنمايد » « 2 »
و نيز از همان امام عليه السلام مىخوانيم : « مَنْ حاسَبَ نَفْسَهُ سَعَدَ ؛ كسى كه به محاسبهء خويشتن پردازد ، سعادتمند مىشود . » « 3 »
و باز در حديث ديگرى از همان حضرت مىخوانيم : « ثَمَرَةُ الْمحاسَبَةِ صَلاحُ الْنَّفْسِ ؛ ميوهء درخت محاسبه اصلاح نفس است . » « 4 »
بعضى از بزرگان علم اخلاق در توضيح حقيقت محاسبه ، چنين گفتهاند كه مانند محاسبه با شريك است كه دربارهء سرمايه و سود و زيان بينديشد ، اگر سودى حاصل شده ، سهم خود را از شريك بگيرد و تشكّر كند و اگر خسرانى حاصل گشته او را ضامن
هامش
( 1 ) . بحار الانوار ، جلد 89 ، صفحهء 250 .
( 2 ) . غرر الحكم .
( 3 ) . مستدرك ، جلد 12 ، صفحهء 154 .
( 4 ) . غرر الحكم .