است كه صاحبش را به هنگام ارتكاب كار خلاف ملامت و سرزنش مىكند ، كه اين خود نوعى معاقبه و مجازات خويشتن است .
روشن است كه معاقبه و مجازات خويشتن در برابر كارهاى خلافى كه از انسان سر زده سلسله مراتبى دارد كه از ملامت شروع مىشود ، سپس به مراحل شديدتر مانند محروم كردن خويشتن از بعضى لذائذ زندگى در يك مدّت معيّن منتهى مىشود .
در قرآن مجيد به نمونهء جالبى از اين موضوع در مورد سه نفر از متخلّفان جنگ تبوك اشاره شده است كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله پس از بازگشت از جنگ ، به مسلمانان دستور داد كه با آنها ترك رابطه كنند تا آنجا كه زمين با آن همه وسعتش بر آنها تنگ شده آنها در مقام توبه بر آمدند ، و به مجازات خويش پرداختند ، به اين صورت كه خودشان نيز يكديگر را ترك گفتند و در انزواى كامل به ادامهء توبه مشغول شدند ؛ پس از مدّتى خداوند توبهء آنها را پذيرفت ، و اين آيه را نازل فرمود : « وَ عَلَى الْثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى اذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْارْضُ بِما رَحُبَتْ وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ انْفُسُهُمْ وَ ظَنُّوا ان لَّامَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ الَّا الَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوْبُوْا انَّ اللَّهَ هُوَ التَّوّابُ الرَّحِيمُ ؛ ( همچنين ) آن سه نفر را كه ( در مدينه ) باز ماندند ( و از شركت در تبوك خوددارى كردند و مسلمانان از آنان قطع رابطه نمودند ) تا آن حد كه زمين با همهء وسعتش بر آنها تنگ شد ، و ( حتّى ) جايى در وجود خويش براى خود نمىيافتند ، و دانستند كه پناهگاهى از خدا ، جز به سوى او نيست ، در اين هنگام خدا آنان را مشمول رحمت خود ساخت ، ( و به آنان توفيق داد ) تا توبه كنند ( و خداوند توبهء آنها را پذيرفت ) كه خداوند توبه پذير و مهربان است . » ( سورهء توبه ، آيهء 118 )
جملهء « وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ انْفُسُهُمْ ؛ نفس آنها بر آنها ( نيز ) تنگ شد » ممكن است اشاره به همان مسألهء « معاقبهء نفس » باشد كه آنان براى مجازات خويشتن يكديگر را ترك گفتند و در انزواى مطلق فرو رفتند ، و اينجا بود كه خداوند توبهء آنان را پذيرفت .
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 261
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٦١