به حساب خويش برسيد ، پيش از آن كه در آن جهان به حساب شما برسند .
در روايات اسلامى ، مسأله از اين هم گستردهتر است ؛ از جمله :
1 - در حديث معروف رسول خدا صلى الله عليه و آله مىخوانيم : « حاسِبُوا انْفُسَكُمْ قَبْلَ انْتُحاسَبُوا وَ زِنُوها قَبْلَ انْ تُوزَنُوا وَ تَجَهّزُوا لِلْعَرْضِ الْاكْبَرِ ؛ خويشتن را محاسبه كنيد پيش از آنكه به حساب شما برسند و خويش را وزن كنيد قبل از آن كه شما را وزن كنند ! ( و ارزش خود را تعيين كنيد پيش از آنكه ارزش شما را تعيين نمايند ) و آمادهء شويد براى عرضهء بزرگ ( روز قيامت ) ! » « 1 »
2 - در حديث ديگر از همان حضرت خطاب به ابو ذر مىخوانيم : « يا اباذَرْ حاسِبْ نَفْسَكَ قَبْلَ انْ تُحاسَبَ فانَّهُ اهْوَنُ لِحِسابِكَ غَدَاً وَزِنْ نَفْسَكَ قَبْلَ انْ تُوزَنَ . . . ؛ اى ابو ذر ! به حساب خويش برس ، پيش از آن كه به حساب تو برسند ، چرا كه اين كار براى حساب فرداى قيامت تو آسانتر است ، و خود را وزن كن پيش از آن كه تو را وزن كنند ! » « 2 »
3 - در حديثى از امير مؤمنان على عليه السلام مىخوانيم كه فرمود : « ما احَقَّ لِلْانسانِ انْ تَكُونَ لَهُ ساعَةٌ لايَشْغَلُهُ شاغِلٌ يُحاسِبُ فِيْها نَفْسَهُ ، فَيَنْظُرَ فيمَا اكْتَسَبَ لَها وَ عَلَيْها فى لَيْلِها وَ نَهارِها ؛ چقدر شايسته است كه انسان ساعتى براى خود داشته باشد ، كه هيچ چيز او را به خود مشغول نسازد و در اين ساعت ، محاسبهء خويش كند و بنگرد چه كارى به سود خود انجام داده و چه كارى به زيان خود ، در آن شب و در آن روز . » « 3 »
در اين حديث بوضوح مسألهء محاسبه در هر روز ، آن هم در ساعتى كه فراغت بطور كامل حاصل باشد ، آمده است ؛ و اين امر از شايستهترين امور براى انسان شمرده شده است .
4 - همين معنى در حديث امام صادق عليه السلام به شكل ديگرى آمده است ، مىفرمايد : « حَقٌّ عَلى كُلِّ مُسْلِمٍ يَعْرِفُنا ، انْ يُعْرِضَ عَمَلَهُ فى كُلِّ يَوْمٍ وَ لَيْلَةٍ عَلى نَفْسِهِ ، فَيَكوُنُ مُحاسِبَ نَفْسِهِ ، فَان رَأى حَسَنَةً اسْتَزادَ مِنْها وَ انْ رأى سَيِّئَةً استَغْفَرَ مِنْها لِئَلّا يُخْزى يَوْمَ الْقِيامَةِ ؛ بر هر مسلمانى كه معرفت ما را دارد لازم است كه اعمال خود را در هر روز و شب ، بر خويشتن عرضه بدارد ، و حسابگر نفس خود باشد ؛ اگر حسنهاى مشاهده كرد براى افزودن آن كوشش
هامش
( 1 ) . بحار الانوار ، جلد 67 ، صفحهء 73 .
( 2 ) . امالى طوسى ، ( طبق نقل ميزان الحكمه ، جلد 1 ، صفحهء 619 ) .
( 3 ) . مستدرك الوسائل ، جلد 12 ، صفحهء 154 .