گام چهارم : محاسبه
چهارمين گامى كه علماى اخلاق براى رهروان اين راه ذكر كردهاند ، محاسبه است ؛ و منظور اين است كه هر كس در پايان هر سال يا ماه و هفته و يا در پايان هر روز به محاسبهء كارهاى خويشتن بپردازد ، و عملكرد خود را در زمينهء خوبيها و بديها ، اطاعت و عصيان ، خدا پرستى و هوا پرستى دقيقاً مورد محاسبه قرار دهد ، و درست مانند تاجر موشكاف و دقيقى كه همه روز يا هر هفته و هر ماه و هر سال به حسابرسى تجارتخانه خود مىپردازد و سود و زيان خويش را از دفاتر تجارى بيرون مىكشد و ترازنامه و بيلان تنظيم مىكند ، به يك محاسبهء الهى و معنوى دست زند و همين كار را در مورد اعمال و اخلاق خويش انجام دهد .
روشن است محاسبه چه در امر دين باشد يا دنيا يكى از دو فايدهء مهم را دارد : اگر صورتحساب ، سود كلانى را نشان دهد ، دليل بر صحّت عمل و درستى راه و لزوم تعقيب آن است ؛ و هر گاه زيان مهمّى را نشان دهد دليل بر وجود بحران و خطر و احتمالًا افراد مغرض و دزد و خائن و يا خطا كار و ناآگاه در تجارتخانهء اوست كه بايد هر چه زودتر براى اصلاح آن وضع كوشيد .
در اين زمينه نيز در منابع اسلامى اعم از آيات و روايات اشارات پر معنايى ديده مىشود .
آيات زيادى از قرآن خبر از وجود نظم و حساب در مجموعهء جهان آفرينش مىدهد ، و انسانها را به دقّت و انديشه در اين نظم و حساب دعوت مىكند ؛ از جمله ، مىفرمايد :
« وَ السَّماءَ رَفَعَها وَ وَضَعَ الْميزانَ - انْ لاتَطْغَوا فى الْميزانِ ؛ آسمان را برافراشت و ميزان و قانون در آن گذاشت ، تا در ميزان طغيان نكنيد ( و از مسير عدالت و حساب منحرف نشويد ) ! » ( الرّحمن ، آيات 7 و 8 ) .
در جاى ديگر مىخوانيم : « وَ كُلُّ شَىْءٍ عَنُدَهُ بِمِقْدارٍ ؛ و هر چيز نزد او ( خدا ) مقدار معينى ( حساب روشنى ) دارد . . » ( سورهء رعد ، آيهء 8 ) .