نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللَّهَ انَّ اللَّهَ خَبيرٌ بَما تَعْمَلُونَ ؛ اى كسانى كه ايمان آوردهايد ! از ( مخالفت ) خدا بپرهيزيد و هر كس بايد بنگرد تا براى فردايش چه چيز از پيش فرستاده و از ( مخالفت ) خدا بپرهيزيد كه خداوند از آنچه انجام مىدهيد آگاه است . » ( سورهء حشر ، آيهء 18 )
جملهء وَ لْتَنْظُر نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ در واقع همان مفهوم مراقبه را مىرساند .
همين معنى در جاى ديگر قرآن ، در شكل محدودترى بيان گرديده ، مىفرمايد :
« فَلْيَنْظُرِ الْانْسانُ الى طَعامِهِ ؛ انسان بايد به طعام خويش بنگرد ( و مراقب باشد كه آيا از طريق حلال آنها را فراهم ساخته يا از طريق حرام ) ! » ( سورهء عبس ، آيهء 24 ) « 1 »
2 - در حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه در تفسير احسان ( در آيهء شريفهء انَّ اللّهَ يَأمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْاحْسان ) فرمود : « الِاحْسانُ انْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَانَّكَ تَراهُ فَانْ لَمْ تَكُنْ تَراهُ فَانَّهُ يَراكَ ؛ نيكوكارى به اين است كه آن چنان خدا را پرستش كنى كه گويى او را مىبينى ، و اگر تو او را نمىبينى او تو را مىبيند . » « 2 »
بديهى است كه توجّه به اين حقيقت كه خداوند در همه جا و در هر حال و در هر زمان ، ناظر و شاهد و مراقب اعمال ما است ، روح مراقبت را در ما زنده مىكند ، تا پيوسته مراقب اعمال خويش باشيم .
3 - در حديث ديگرى از امير مؤمنان على عليه السلام آمده است كه فرمود : « يَنْبَغى انْ يَكُونَ الرَّجُلُ مُهَيْمِناً عَلى نَفْسِهِ ، مُراقِباً قَلْبَهُ ، حافِظاً لِسانَهُ ؛ سزاوار است انسان بر خويشتن مسلّط و هميشه مراقب قلب خود و نگاهدار زبان خويش باشد ! » « 3 »
4 - در حديثى از امام صادق عليه السلام چنين نقل شده است : « مَنْ رَعْى قَلْبَهُ عَنِ الْغَفْلَةِ وَ نَفْسَهُ عَنِ الشَّهْوَةِ وَ عَقْلَهُ عَنِ الْجَهْلِ ، فَقَدْ دَخَلَ فى ديوانِ الْمُتَنَبِّهينَ ، ثُمَّ مَنْ رَعى عَمَلَهُ عَنِ الْهَوى ، وَ دينَهُ عَنِ البِدْعَةِ ، وَ مالَهُ عَنِ الْحَرامِ فَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ الصَّالِحينَ ؛ كسى كه
هامش
( 1 ) . آنچه در بالا آمد يكى از تفاسير آيه است ، تفسير ديگرى كه در آيات سورهء عبس نيز شواهدى بر آن وجود دارد اين است كه معنى آيه نظر كردن به طعام براى كشف نكات توحيدى و آيات عظمت خلقت است ، در عين حال دو تفسير با هم منافاتى ندارد .
( 2 ) . كنز العمّال ، حديث 5254 ، جلد 3 ، صفحهء 22 ، بحار الانوار ، جلد 25 ، صفحهء 204 .
( 3 ) . غرر الحكم .