مىخوانيم : « ثُمَّ انَّ رَبَّكَ للَّذينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَ اصْلَحُوا انَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لغَفُورٌ رحيمٌ ؛ امّا پروردگارت نسبت به آنها كه از روى جهالت بدى كردهاند و سپس توبه نموده و در مقام جبران بر آمدهاند خداوند بعد از آن آمرزنده و مهربان است . »
6 - شبيه همين معنى در آيهء 82 سورهء طه نيز آمده است آن جا كه مىفرمايد : « وَ انّى لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَ اهْتَدَى ؛ من هر كه را توبه كند و ايمان آورد و عمل صالح انجام دهد و سپس هدايت شود مىآمرزم و مىبخشم . »
در اين جا علاوه بر مسألهء باز گشت و عمل صالح ( يعنى جبران گذشته ) كه دو ركن اساسى توبه است ، به مسألهء ايمان و هدايت نيز اشاره شده است .
در واقع گناه نور ايمان را كم مىكند و انسان را از طريق هدايت منحرف مىسازد ؛ به همين دليل ، بايد بعد از توبه تجديد ايمان كند و به راه هدايت باز گردد .
7 - باز شبيه همين معنى در آيهء 54 سورهء انعام نيز آمده كه مىفرمايد : « انَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ اصْلَحَ فَانَّهُ غُفُورٌ رَحيمٌ ؛ هر كس از شما كار بدى از روى نادانى كند سپس توبه و اصلاح ( و جبران ) نمايد ( مشمول رحمت خدا مىشود چرا كه ) او آمرزنده مهربان است . »
از مجموع آيات فوق ، منطق قرآن در مسألهء توبه كاملًا آشكار مىشود ، كه توبهء حقيقى تنها به گفتن استغفار و حتّى ندامت از گذشته و تصميم بر ترك در آينده نيست ، بلكه افزون بر اين بايد كوتاهىهايى كه در گذشته رخ داده و مفاسدى كه در روح و جان انسان به وجود آمده و آثار سوئى كه گناه در جامعه گذارده تا آن جا كه امكان دارد جبران گردد و شستشوى كامل حاصل شود ، اين است توبهء حقيقى از گناه نه تنها گفتن أستغفر اللّه !
نكتهء ديگرى كه در اينجا شايان توجّه است اين است كه كلمهء اصلاح بعد از ذكر توبه در آيات بالا مانند بسيارى از تعبيرات قرآن مفهوم جامع و گستردهاى دارد كه هرگونه جبران ما فات را شامل مىشود ، از جمله :
1 - شخص توبه كار بايد حقوقى را كه از مردم پايمال كرده است به آنها باز گرداند ؛ اگر در حيات هستند به خودشان ، و اگر از دنيا رفتهاند به وارثان آنها برساند .
2 - اگر حيثيّت كسى را به خاطر غيبت كردن يا اهانت لكّهدار كرده باشد بايد از او
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 229
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٢٩