امام فرمود : « لِانَّكَ لَمْ تَبْلُغْ الَى الْأَصْلِ بَعْدَهُ ؛ اين به خاطر آن است كه تو هنوز به اساس و ريشهء توبه نرسيدهاى ! »
كميل عرض مىكند : « فَاصْلُ الْاسْتِغْفارِ ما هُوَ ؟ ؛ پس اصل استغفار ، چيست ؟ »
امام فرمود : « الرُّجُوعُ الَى التَّوبَةِ مِنَالذَّنْبِ الَّذى اسْتَغْفَرْتَ مِنْهُ وَ هِىَ اوَّلَ دَرَجَةِ الْعابِدِيْنَ ؛ بازگشت به توبه از گناهى كه استغفار از آن كردى ، و اين نخستين درجهء عابدان است . »
سپس امام افزود : « وَ تَرْكَ الذَّنْبِ وَ الْأِسْتِغْفارُ اسْمٌ واقِعٌ لِمَعانٍ سِتُّ ؛ ترك گناه و استغفار اسمى است كه شش معنى و مرحله دارد :
سپس همان مراحل ششگانهاى را كه در كلمات قصار نهج البلاغه آمده بود ، با كمى تفاوت بيان فرمود . « 1 »
ممكن است گفته شود : اگر توبه اين است كه امير مؤمنان على عليه السلام در اين حديث بيان فرموده ، كمتر توبه كارى مىتوان پيدا كرد .
ولى بايد توجّه داشت كه بعضى از شرايط ششگانهء بالا شرط توبهء كامل است ، مانند شرط پنجم و ششم ، امّا چهار شرط ديگر ، جزء شرايط واجب و لازم است . و به تعبير بعضى از محققّان ، قسمت اوّل و دوم از اركان توبه است ، و قسمت سوم و چهارم از شرايط لازم ، و قسمت پنجم و ششم از شرايط كمال است . « 2 »
در حديث ديگرى از رسول خدا صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود : « امَّا عَلامَةُ التَّائِبِ فَارْبَعَةٌ : النَّصيحَةُ لِلَّهِ فى عَمَلِهِ ، وَ تَركُ الْباطِلِ ، وَلُزُومِ الْحَقِّ ، وَ الْحِرصُ عَلَى الْخَيْرِ ؛ علامت انسان توبه كار چهار چيز است : نخست خير خواهى براى ( آيين و بندگان ) خدا ، و ترك باطل و ملازمت حق و تلاش فراوان براى انجام كار خير . » « 3 »
اين نكته نيز قابل توجّه است كه اگر گناه او عملى بوده كه سبب گمراهى ديگران شده مانند تبليغات سوء ؛ بدعتگذارى در دين خدا ، خواه از طريق بيان و سخن باشد يا از طريق كتابت و
هامش
( 1 ) . بحار ، جلد 6 ، صفحهء 27 .
( 2 ) . گفتار معنوى از مرحوم شهيد آيت اللّه مطهرى ، صفحهء 139 .
( 3 ) . تحف العقول ، صفحهء 32 .