است ! كسى كه قبل از آن كه جانش به گلو رسد ( در آخرين لحظهء حيات و در حال اختيار ) توبه كند ، خداوند توبهء او را مىپذيرد ! » « 1 »
البتّه منظور اين است كه توبه با تمام شرايطش انجام گردد ؛ مثلًا ، اگر حقوق افرادى ضايع شده در همان لحظه به افراد مطمئن توصيه كند كه حقوق آنها را بپردازند و سپس توبه كند .
آيات فراوانى از قرآن نيز دليل بر عموميّت توبه و شمول آن نسبت به جميع گناهان است ؛ از جمله :
1 - در آيهء 53 سورهء زمر مىخوانيم : « قُلْ يا عِبادِىَ الَّذينَ اسْرَفُوا عَلَى انْفُسِهِمْ لاتَقْنَطُوا مِنْ رَّحْمَةِ اللَّهِ انَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَميعاً انَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحيمُ ؛ بگو اى بندگان من كه بر خود اسراف و ستم كردهايد ! از رحمت خداوند نوميد نشويد كه خدا همهء گناهان را مىآمرزد ، زيرا او بسيار آمرزنده و مهربان است . »
2 - در آيهء 39 سورهء مائده مىخوانيم : « فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَ اصْلَحَ فَانَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ انَّ اللَّهَ غُفُورٌ رَحيِمٌ ؛ امّا آن كسى كه پس از ستم كردن توبه كند و جبران نمايد خداوند توبهء او را مىپذيرد ، خداوند آمرزنده و مهربان است . »
درست است كه اين آيه بعد از بيان حدّ سارق آمده است ولى داراى مفهوم عام و گستردهاى كه شامل همهء گناهان مىشود .
3 - در آيهء 54 سورهء انعام آمده : « انَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ اصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحيِمٌ ؛ هركس از شما كار بدى از روى نادانى كند سپس توبه و اصلاح نمايد ، مشمول رحمت خدا مىشود ، چرا كه خداوند غفور و رحيم است . »
در اين آيه هرگونه عمل سوء كه تمام گناهان را فرا مىگيرد ، قابل توبه و باز گشت ذكر شده است .
4 - در آيهء 135 سورهء آل عمران چنين آمده است : « وَالَّذينَ اذا فَعَلُوا فاحِشَةً اوْ ظَلَمُوا انْفُسَهُمْ ذَكَرُوااللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ الَّا اللَّهُ وَ لَمْ يُصِرُّوا عَلى
هامش
( 1 ) . مستدرك الوسائل ، جلد 12 ، صفحهء 145 ( باب صحّة التّوبه فى آخر العمر ، حديث 5 ) .