ما فَعَلُوا وَ هُمْ يَعْلَمُونَ ؛ و آنها كه وقتى مرتكب عمل زشتى شوند يا به خود ستم كنند ، به ياد خدا مىافتند ، و بر گناه اصرار نمىورزند با اين كه مىدانند . »
در اين جا نيز با توجّه به اين كه ظلم و ستم ، هرگونه گناهى را شامل مىشود ، چرا كه بعضى از گناهان ستم بر ديگران است و بعضى ظلم به خويشتن ، و در اين آيه نسبت به همهء آنها وعدهء پذيرش توبه داده شده است ، عموميّت توبه نسبت به تمام گناهان اثبات مىشود .
5 - در آيهء ديگرى ( آيهء 31 سورهء نور ) همهء مؤمنان را مخاطب قرار داده مىفرمايد :
« وَتُوبُوا الى اللَّهِ جَميعاً ايُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ؛ اى مؤمنان همگى به سوى خدا باز گرديد تا رستگار شويد . »
واژهء جميعاً دليل بر اين است كه هر گناهكارى دعوت به توبه شده است ، و اگر توبه داراى شمول و عموم نباشد ، چنين دعوتى صحيح نيست .
اين نكته قابل دقّت است كه در آيات بالا در بعضى از موارد روى مسألهء اسراف تكيه شده و در مورد ديگر ظلم ، و در مورد ديگر عمل سوء ، و وعدهء آمرزش همهء اين عناوين بطور گسترده ، در صورت توبه داده شده است ؛ بنابراين ، هر عمل سوء و هر ظلم و ستم و هر اسرافى بر خويشتن از انسان سر بزند و توبه كند ، خداوند توبهء او را مىپذيرد .
دراينباره روايات زيادى در كتب شيعه و اهل سنّت نقل شده كه درهاى توبه تا آخرين لحظات عمر ، مادام كه انسان مرگ را با چشم خود نبيند باز است .
اين روايات را مىتوانيد در كتابهاى : بحار الانوار « 1 » و اصول كافى « 2 » و درّ المنثور « 3 » و كنز العمّال « 4 » و تفسير فخر رازى « 5 » و تفسير قرطبى « 6 » و تفسير روح البيان « 7 » و تفسير روح المعانى « 8 » و كتب ديگر مطالعه فرماييد ، و شايد بتوان گفت اين حديث از احاديث متواتر است .
هامش
( 1 ) . بحار الانوار ، جلد 6 ، صفحهء 19 ، و جلد 2 ، صفحهء 440 .
( 2 ) . اصول كافى ، جلد 2 ، صحفهء 440 .
( 3 ) . الدّر المنثور ، جلد 2 ، صفحهء 131 .
( 4 ) . كنز العمال ، حديث 10187 و 10264 .
( 5 ) . تفسير فخر رازى ، جلد 10 ، صفحهء 7 ذيل آيهء فوق .
( 6 ) . تفسير قرطبى ، جلد 3 ، صفحهء 1662 ذيل آيهء فوق .
( 7 ) . تفسير روح البيان ، جلد 2 ، صفحهء 178 ، ذيل آيهء فوق .
( 8 ) . روح المعانى ، جلد 4 ، صفحهء 233 .