اگر با ايمان و توحيد از دنيا بروند ، ولى مرتكب گناهانى شده باشند ، ممكن است مشمول عفو الهى بشوند ، و مفهوم آيهء فوق همين است .
كوتاه سخن اين كه ، عفو الهى شامل مشركان نخواهد نشد ولى شامل مؤمنان مىشود ، امّا توبه سبب آمرزش همهء گناهان حتّى شرك خواهد شد .
دوم و سوم اين كه ، توبه بايد در فاصلهء كمى بعد از گناه باشد نه فاصلههاى دور ، و نيز بايد از گناهانى باشد كه از روى جهالت انجام گرفته است نه از روى عناد و لجاجت ، به دليل اين كه هر دو مطلب در آيهء 17 سورهء نساء آمده است :
« انَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِيْنَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَريُبٍ فَاولئكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ كانَ اللَّهُ عَليِماً حَكيماً ؛ توبه تنها براى كسانى است كه كار بدى را از روى جهالت انجام مىدهند سپس به زودى توبه مىكنند ، خداوند توبهء چنين اشخاص را مىپذيرد و خدا دانا و حكيم است . »
ولى اين نكته قابل توجّه است كه بسيارى از مفسّران اين آيه را بر توبهء كامل حمل كردهاند زيرا مسلّم است كه اگر افرادى از روى عناد و لجاج مرتكب گناهانى شوند سپس از مركب لجاجت و غرور پايين آيند و رو به درگاه خدا آورند ، توبهء آنان پذيرفته مىشود ، و در تاريخ اسلام نمونههاى فراوانى براى اين گونه افراد است كه نخست در صفّ دشمنان لجوج و عنود بودند و سپس باز گشتند و از دوستان مخلص شدند .
همچنين مسلّم است كه اگر انسان ساليان دراز گناه كند و بعد پشيمان شود و حقيقتاً توبه و جبران كند ، توبهء او پذيرفته خواهد شد .
در حديث معروفى از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود : هر كس يك سال قبل از مرگش توبه كند خدا توبهء او را مىپذيرد ، سپس فرمود يك سال زياد است ، كسى كه يك ماه قبل از مرگش توبه كند خدا توبهء او را مىپذيرد سپس افزود يك ماه نيز زياد است ، كسى كه يك جمعه ( يك هفته ) قبل از مرگش توبه كند توبهء او مورد قبول خداوند واقع مىشود ، باز افزود يك جمعه زياد است كسى كه يك روز قبل از مرگش توبه كند خداوند توبهاش را پذيرا مىشود ، باز فرمود يك روز نيز زياد است ! كسى كه يك ساعت قبل از مرگش توبه كند خداوند توبهء او را مىپذيرد ، سپس افزود يك ساعت هم زياد
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 225
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٢٥