فِىالْحَقِّ ؛ خود را به شكيبايى در برابر ناملايمات عادت ده ! و چه نيك است شكيبايى در طريق حق ! » « 1 »
در اينجا نيز به روشنى رابطهء « عادت » كه زاييدهء تكرار عمل است با خلق و خوى شكيبايى و صبر ديده مىشود .
4 - در بسيارى از روايات توبه آمده است كه بايد در توبه از گناه ، تعجيل كرد و از « تسويف » يعنى به عقب انداختن آن پرهيز نمود ( مبادا آثار گناه در دل بماند و با گذشت زمان تبديل به يك خلق و خو شود ؛ در حديثى از امام جواد عليه السلام مىخوانيم : « تأخيرُ التَّوبَةِ اغْتِرارٌ ، وَ طُولُ التَّسْوِيفِ حَيْرَةٌ . . . وَ الاصْرارُ عَلَى الذَّنبِ امْنٌ لِمَكْرِ اللَّهِ ؛ تأخير توبه موجب غرور و غفلت ، و امروز و فردا كردن سبب حيرت ، و اصرار بر گناه موجب بىاعتنايى به مجازات الهى است . » « 2 »
تعبير جالب ديگرى در حديث نبوى كه در زمينهء توبه وارد شده است ، ديده مىشود ، مىفرمايد : « مَنْ تاب ، تابَ اللَّهُ عَلَيهِ وَ امِرَتْ جَوارِحُهُ انْ تَسْتُرَ عَلَيهِ ، وَ بِقاعُ الارْضِ انْ تَكتُمَ عَلَيهِ وَ انْسِيَتِ الْحَفَظَةُ ما كانَتْ تَكْتُبُ عَلَيْهِ ؛ كسى كه توبه كند و به سوى خدا باز گردد ، خداوند به سوى او باز مىگردد ؛ و به اعضاء و جوارح او دستور داده مىشود كه گناه را مكتوم دارند و به نقاط مختلف زمين ( كه بر آن گناه كرده ) نيز همين دستور داده مىشود ، و فرشتگان نويسندهء اعمال ، آنچه را نوشته بودند به فراموشى مىسپرند . » « 3 »
اين تعبير نشان مىدهد كه توبه ، آثار گناه را مىشويد و صفا و قداست اخلاقى نخستين را با مىگرداند .
همين معنى بطور آشكارتر در حديث علوى آمده است ، مىفرمايد : « التَّوبَةُ تُطَهِّرُ القُلُوبَ وَ تَغْسِلُ الذُّنُوبَ ؛ توبه قلبها را پاك مىكند و گناهان را مىشويد ! » « 4 »
اين تعبير نيز به خوبى نشان مىدهد كه گناه آثارى بر قلب مىگذارد كه تدريجاً به صورت خلق و خوى باطنى در مىآيد و توبه اين آثار را مىشويد و اجازه نمىدهد تشكيل خلق و خوى دهد .
هامش
( 1 ) . نهج البلاغه ، نامهء 31 .
( 2 ) . بحار ، جلد 6 ، صفحهء 30 .
( 3 ) . كنز العمّال ، حديث 10 ، صفحهء 79 .
( 4 ) . غرر الحكم ، شماره 3837 .