نقطهء روشن ، نقطهء سياهى پيدا مىشود ؛ اگر توبه كند ، آن نقطهء سياه بر طرف مىگردد ؛ و اگر به گناهان خويش ادامه دهد ، پيوسته آن سياهى رو به فزونى مىرود تا تمام نقطهء روشن را بپوشاند ؛ هنگامى كه نقطهء روشن پوشيده شد ، آن شخص هرگز به سوى خير و نيكى بر نمىگردد ؛ و اين همان است كه خداوند عزّ و جل فرموده : چنين نيست كه آنها مىپندارند ، بلكه اعمالشان همچون زنگارى بر دلهايشان نشسته است ! » « 1 »
اين روايت به خوبى نشان مىدهد كه تراكم گناهان ، سبب پيدايش رذائل و دور ماندن از فضائل است ، تا آنجا كه روح بكلّى تاريك مىشود و پلهاى پشت سر ويران مىگردد ، و راه بازگشت وجود نخواهد داشت !
2 - در وصيّتنامهء معروف امير مؤمنان على عليه السلام به فرزند رشيدش امام حسن عليه السلام مىخوانيم : « انَّ الْخَيْرَ عادَةٌ ؛ نيكى عادت است ! » « 2 »
همين مضمون در كنز العمّال از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده است كه فرمود : « الْخَيْرُ عادَةٌ وَ الشَّرُّ لَجاجَةٌ ؛ نيكى عادت است و شر لجاجت است ! » « 3 »
باز همين معنى به شكل ديگرى در سخنان امام سجّاد علىّ بن الحسين عليه السلام ديده مىشود ، فرمود : « احِبُّ لِمَنْ عَوَّدَ مِنْكُمْ نَفْسَهُ عادَةً مِنَ الْخَيْرِ انْ يَدُومَ عَلَيْها ؛ دوست دارم كسى كه از شما عادت نيكى را پذيرفته است آن را پيوسته ادامه دهد ! » « 4 »
از اين روايات مىتوان استفاده كرد كه تكرار عمل اعم از نيك و بد سبب مىشود كه حالتى در نفس به عنوان عادت به نيكى يا بدى پيدا شود ؛ يا به تعبير ديگر ، خلق و خوى خاصّى از آن شكل گيرد و همان خلق و خوى در آينده مبدأ اعمال مشابه مىشود ؛ در نتيجه ، هم اعمال نيك و بد ، در ايجاد اخلاق نيك و بد اثر مىگذارد و هم اخلاق نيك و بد در ايجاد اعمال نيك و بد مؤثّر است ( تأثير متقابل ) .
3 - در حديث ديگرى از امير مؤمنان على عليه السلام در همان وصيّتنامهء معروف امام حسن عليه السلام مىخوانيم : « وَ عَوِّدْ نَفْسَكَ التَّصَبُّرَ عَلَى الْمَكْروُهِ ، وَ نِعْمَ الْخُلُقُ التَّصَبُّرُ
هامش
( 1 ) . اصول كافى ، جلد 2 ، صفحهء 273 ، حديث 20 .
( 2 ) . بحار الانوار ، جلد 74 ، صفحهء 232 .
( 3 ) . كنز العمّال ، حديث 28722 .
( 4 ) . بحار الانوار ، جلد 46 ، صفحهء 99 .