اثر تعيين كنندهاى دارد ؛ فرهنگهاى عالى و شايسته ، افرادى با صفات عالى پرورش مىدهد ، و فرهنگهاى منحط و آلوده ، عامل پرورش رذايل اخلاقى است ؛ و آيات فوق اشارات پرمعنايى به هر دو قسمت دارد .
در نخستين آيه سخن از عذر گروهى از منحرفان شيطان صفت به ميان مىآورد كه وقتى عمل زشت و قبيحى را انجام مىدهند ، اگر از دليل آن سؤال شود مىگويند : اين راه و رسمى است كه نياكان خود را بر آن يافتيم ( وَ اذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آبائَنا ) !
بلكه پا را از اين هم فراتر مىنهند و مىگويند كه خداوند نيز به ما دستور داده است كه آن را انجام دهيم ( وَاللّهُ امَرَنا بِها )
به اين ترتيب ، سنّت پيشينيان را دليلى بر حسن عمل ، و حتّى دليلى بر حكم الهى مىگرفتند ؛ و نه تنها از قباحت و زشتى عمل ، يا صفات اخلاقى مربوط به آن شرم نداشتند ، بلكه به آن نيز افتخار مىكردند .
* * * در دومين آيه ، همين معنى به صورت ديگرى مطرح شده ، هنگامى كه به آنها پيشنهاد مىشد بياييد و از آنچه خداوند بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل كرده پيروى كنيد ، آنها با غرور و تكبّر مىگفتند : نه ! ما اين كار را انجام نمىدهيم ، بلكه از آنچه پدران خود را بر آن يافتيم پيروى مىكنيم - و به اين ترتيب ، سنّتهاى جاهلى و رذائل اخلاقى ، به خاطر اين كه جزء فرهنگ آنها شده بود ، در نظر آنان ارزشمندتر از آيات الهى و بيّنات قرآنى بود - ( وَ اذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما انْزَلَ اللَّهُ قالوُا بَلْ نَتَّبِعُ ما الْفَيْنا عَلَيْهِ آبائَنا ) !
قرآن اضافه مىكند : آيا پدران آنها نادان و گمراه نبودند ( چرا با اين حال ، سنّت آن گمراهان نادان را بر آيات حياتبخش و روشنى آفرين قرآن مقدّم مىداريد - ( اوَلَوْ كانَ آبائُهُمْ لايَعْقِلُونَ شَيْئاً وَ لا يَهْتَدُوْنَ
* * * در سومين آيه باز به تأثير سنّت و فرهنگ غلط در اعمال ضدّ اخلاقى برخورد مىكنيم ؛ در بيانى شبيه آيات گذشته ، در داستان ابراهيم عليه السلام و بت پرستان بابل مىخوانيم :
هنگامى كه ابراهيم عليه السلام آنها را ملامت كرد كه چرا پيوسته اين مجسّمههاى بىروح را
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 187
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١٨٧