5 - تأثير فرهنگ جامعه در پرورش فضائل و رذائل
فرهنگ ، مجموعهء امورى است كه به روح و فكر انسان ، شكل مىدهد و انگيزهء اصلى او را به سوى مسائل مختلف ، فراهم مىسازد .
مجموعهء عقائد ، تاريخ ، آداب و رسوم جامعه ، ادبيّات و هنر ، همان فرهنگ جامعه است .
دربارهء تأثير بعضى از اين امور ، مانند : تأثير محيط و آگاهى و معرفت در زمينهسازى فضائل و رذائل ، در گذشته صحبت شد ؛ در اينجا به سراغ تأثير ساير بخشهاى فرهنگ جامعه در تحكيم پايههاى فضائل يا تعميق صفات رذيله در جامعه ، سخن مىگوييم .
يكى از آنها همان آداب و عادات و رسوم و سنن و تاريخ يك جامعه است كه اگر بر محور فضائل دور زند ، زمينهء بسيار مناسبى براى پرورش صفات عالى انسانى و تهذيب نفوس فراهم مىسازد ، و اگر از رذائل اخلاقى مايه بگيرد ، محيط را كاملًا آمادهء پذيرش رذائل مىسازد .
در آيات قرآن ، اشارات بسيار روشنى در اين زمينه ديده مىشود و نشان مىدهد چگونه بسيارى از اقوام منحرف پيشين ، به خاطر آداب و رسوم غلط و سنن جاهلى و فرهنگ منحط ، به درّهء هولناك رذائل اخلاقى سقوط كردند ؛ به عنوان نمونه :
1 - « وَ اذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالوُا وَجَدْنا عَلَيْها آبائَنا وَاللّهُ امَرَنا بِها قُلْ انَّ اللَّهَ لَايأمُرُ بِالْفَحْشاءِ ، اتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مالا تَعْلَمُون ؛ و هنگامى كه كار زشتى انجام مىدهند مىگويند :
پدران خود را بر اين عمل يافتيم ؛ و خداوند ما را به آن دستور داده است ! - بگو خدا ( هرگز ) به كار زشت فرمان نمىدهد ، آيا چيزى به خدا نسبت مىدهيد كه نمىدانيد ! » ( سورهء اعراف ، آيهء 28 )
2 - « وَ اذا قِيل لَهُم اتَّبِعُوا ما انْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما الْفَيْنا عَلَيْهِ آبائَنا اوَلَوْ كانَ آبائُهُمْ لايَعْقِلُونَ شَيْئاً وَ لا يَهْتَدُوْنَ ؛ و هنگامى كه به آنها گفته شود : از آنچه خدا نازل كرده است پيروى كنيد ! مىگويند : نه ! ما از آنچه پدران خود را بر آن يافتيم پيروى مىنماييم . آيا اگر پدران آنها چيزى نمىفهميدند و هدايت نيافتند ( باز از آنها پيروى خواهند كرد ؟ ) » ( سورهء بقره ، آيهء 170 )
3 - « اذْ قالَ لِابِيْهِ وَ قَوْمِهِ ما هذِهِ التَّماثِيْلُ الَّتى انْتُمْ لَها عاكِفُونَ - قالوُا وَجَدْنا آبائَنا لَها عابِدِيْنَ ؛ آن هنگام كه به پدرش ( آزر ) و قوم او گفت : اين مجسّمههاى بىروح