وسيلهء سپاه ايمان و صبر كه زائيدهء علم و آگاهى است جبران كنند ؛ مىفرمايد :
« يا ايُّهَا النّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤمِنينَ عَلَى الْقِتالِ انْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِأَتَيْنِ وَ انْ يَكُنْ مِنْكُمْ مَأَةٌ يَغْلِبُوا الْفاً مِنَ الَّذينَ كَفَرُوا بِانَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ ؛ اى پيامبر ! مؤمنان را به جنگ ( با دشمن ) تشويق كن ! هرگاه بيست نفر با استقامت از شما باشند ، بر دويست نفر غلبه مىكنند ؛ و اگر صد نفر باشند بر هزار نفر از كسانى كه كافر شدند ، پيروز مىگردند ؛ چرا كه آنها گروهى هستند كه نمىفهمند ! »
آرى ، ناآگاهى كافران سبب سستى و عدم شكيبايى آنها مىشود ؛ و آگاهى مؤمنان ، سبب استقامت و پايمردى مىگردد ؛ تا آنجا كه يك نفر از آنها با ده نفر از سپاه دشمن ، مىتواند مقابله كند .
10 - نفاق و پراكندگى از جهل سرچشمه مىگيرد !
قرآن مجيد در آيهء 14 سورهء حشر ، اشاره به گروهى از يهود مىكند ( يهود بنى نضير ) كه به سبب اختلاف و پراكندگى ( على رغم ظاهر فريبندهء آنها ) از مقابله با مسلمانان عاجز و ناتوان ماندند ؛ مىفرمايد : « لايُقاتِلوُنَكُمْ جَميعاً الَّا فى قُرًى مُحَصَّنَةٍ اوْ مِنْ وَراءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَديدٌ تَحْسَبُهُمْ جَميعاً وَ قُلوُبُهُمْ شَتّى ذلِكَ بِانَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ ؛ آنها هرگز به صورت گروهى با شما نمىجنگند جز در دژهاى محكم يا از پشت ديوارها ! پيكارشان در ميان خودشان شديد است ، ( امّا در برابر شما ضعيف ! ) آنها را متّحد مىپندارى در حالى كه دلهايشان پراكنده است ؛ اين به خاطر آن است كه آنها قومى نادان هستند ! »
به اين ترتيب ، نفاق و پراكندگى آنها را كه از رذائل اخلاقى است ناشى از جهل و نادانى آنها مىشمرد .
* * * نتيجه
آنچه در بالا تحت عناوين دهگانه آمد ، بخشى از آياتى است كه در قرآن مجيد پيرامون رابطهء علم و فضيلت از يك سو و جهل و رذيلت از سوى ديگر آمده است و به عنوان مشت نمونهء خروار مىتواند ما را به واقعيّت اين رابطهء محكم آشنا سازد .