امير المؤمنين عليه السلام مىخوانيم : « اعْرَفُ الناسِ بِاللّهِ اعْذَرُهُمْ للِنَّاسِ وَانْ لَمْ يَجِدْ لَهُمْ عُذْراً ؛ آگاهترين مردم به خدا كسى است كه بيش از همه مردم را در برابر خطاهايى كه مرتكب شدهاند ، معذور دارد ، هرچند عذر ( موجّهى ) براى آنها نيابد . » « 1 » ( بديهى است اين حديث ناظر به مسائل شخصى است نه مسائل اجتماعى ) .
7 - در ارتباط معرفة اللَّه با ترك تكبّر ، در حديث ديگرى از همان حضرت مىخوانيم « وَ انَّهُ لايَنْبَغى لِمَنْ عَرَفَ عَظَمَةَ اللَّهِ انْ يَتَعَظَّمَ ؛ شايسته نيست براى كسى كه از عظمت خدا آگاه است ، بزرگى بفروشد ! » « 2 »
8 - در ارتباط پاكى عمل بطور كلّى با علم و دانش ، على عليه السلام در حديث ديگرى مىفرمايد : « لَنْ يُزَّكى الْعَمَلُ حتّى يُقارِنَهُ الْعِلْمُ ؛ هرگز اعمال آدمى پاك نمىشود ، مگر اين كه قرين با علم و معرفت گردد ! » « 3 »
پيدا است كه پاكى عمل و پاكى اخلاق معمولًا از يكديگر جدا نيست .
9 - در همين رابطه ، در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم : « بِالْعِلْمِ يُطاعُ اللَّهُ وَ يُعْبَدُ وَ بِالْعِلْمِ يُعرَفُ اللَّهُ وَ يُوَحَّدُ وَ بِهِ تُوصَلُ الْارْحامُ وَ يُعْرَفُ الْحَلالُ وَ الْحَرامُ ، وَ الْعِلْمُ امامُ الْعَمَلِ ؛ به وسيلهء علم و معرفت خداوند اطاعت و عبادت مىشود ؛ و به وسيلهء علم خدا شناخته و يكتا شمرده مىشود ؛ و نيز به وسيلهء آن صلهء رحم ، برقرار مىگردد ؛ و حلال و حرام شناخته مىشود ؛ و علم پيشواى عمل است ! » « 4 »
در اين حديث نيز بسيارى از اعمال اخلاقى ثمرهء شجرهء علم و معرفت شمرده شده است .
10 - همين معنى با صراحت بيشترى در حديث ديگرى از امير مؤمنان على عليه السلام آمده است كه فرمود : « ثَمَرَةُ الْعَقْلِ مُداراةُ النَّاسِ ؛ ميوهء درخت عقل ، مدارا و نرمخوئى با مردم است ! » « 5 »
در برابر احاديثى كه عمدتاً رابطهء علم و معرفت را با فضائل اخلاقى يا اعمال اخلاقى ،
هامش
( 1 ) . غرر الحكم .
( 2 ) . نهج البلاغه ، خطبهء 147 .
( 3 ) . غرر الحكم .
( 4 ) . تحف العقول ، صفحهء 21 .
( 5 ) . غرر الحكم .