صحيح و فضائل اخلاقى است . » « 1 »
10 - اين بحث را با سخن ديگرى از على عليه السلام در نهج البلاغه پايان مىدهيم :
امام عليه السلام به هنگام شرح شخصيّت و بيان موقعيّت خود براى ناآگاهانى كه او را با ديگران مقايسه مىكردند مىفرمايد : « وَ قَدْ عَلِمْتُمْ مَوْضِعى مِنْ رَسُولِ اللَّهِ بِالْقِرابَةِ الْقَريبَةِ وَ الْمَنْزِلَةِ الْخَصيصَةِ وَضَعَنى فى حِجْرِهِ وَ انَا وَليدٌ يَضُمُّنى الَى صَدْرِهِ . . . يَرْفَعُ لى كُلَّ يَوْمٍ عَلَماً مِنْ اخْلاقِهِ وَ يَأمُرُنى بِالْاقتِداءِ ؛ شما قرابت و نزديكى مرا با پيامبر صلى الله عليه و آله و منزلت خاصّم را نزد آن حضرت به خوبى مىدانيد ؛ كودك خردسالى بودم پيامبر مرا در دامان خود مىنشاند و به سينهاش مىچسباند . . . او هر روز براى من پرچمى از فضائل اخلاقى خود مىافراشت و مرا امر مىكرد كه به او اقتدا كنم ( و اين خلق و خوى من زائيده آن تربيت است . )
جالب اين كه امام در لا به لاى همين سخن هنگامى كه از خلق و خوى پيغمبر اكرم بحث مىكند ، چنين مىفرمايد : « وَ لَقَدْ قَرَنَ اللَّهُ بِهِ صلى الله عليه و آله مِنْ لَدُنْ ان كانَ فَطيماً اعْظَمَ مَلَكٍ مِن ملائِكَتِهِ يَسْلُكُ بِهِ طَرِيقَ الْمكارِمِ وَ مَحاسِنَ اخْلاقِ الْعالَمِ لَيْلَهُ وَ نَهارَهُ ؛ از همان زمان كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از شير باز گرفته شد ، خداوند بزرگترين فرشته از فرشتگان خويش را مأمور ساخت تا شب و روز وى را به راههاى مكارم اخلاق و صفات نيك جهان سوق دهد . » « 2 » بنابراين پيامبر صلى الله عليه و آله خود نيز از تربيت يافتگان فرشتگان بود .
* * * درست است كه اخلاق و صفات روحى انسان اعم از خوب و بد ، از درون او بر مىخيزد و با اراده او شكل مىگيرد ولى انكار نمىتوان كرد كه زمينههاى متعدّدى براى شكلگيرى اخلاق خوب و بد وجود دارد كه يكى از آنها وراثت از پدر و مادر و همچنين تربيت خانوادگى است ؛ و اين مسأله قطع نظر از تحليلهاى علمى و منطقى ، شواهد عينى و تجربى فراوان دارد كه قابل انكار نيست .
به همين دليل براى ساختن فرد يا جامعهء آراسته به زيورهاى اخلاقى بايد به مسألهء
هامش
( 1 ) . غرر الحكم .
( 2 ) . نهج البلاغه ، خطبهء 192 ( خطبهء قاصعه ) .