كرده است » . ضمير « ليلها » و ضمير « ضحاها » به آسمان برمىگردند ، چون با غروب خورشيد ، تاريكى و با طلوع خورشيد ، روشنايى از آسمان پديد مىآيد .
وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها ،
زمين را به گونهاى گسترد و آماده كرد كه شايستهء سكونت و گردش شود .
در كتاب محاولة لفهم عصرى للقرآن عينا چنين آمده است :
دحاها : آن را همچون دحية ( بيضى شكل ) قرار داد و اين شكل ، با جديدترين ديدگاه ستارهشناسى دربارهء زمين همخوانى دارد . واژهء « دحا » نيز به معناى گستردن است و اين ، تنها واژهء عربى است كه در يك زمان ، هممعناى گسترش را دربر دارد و هم معناى بىفروغ شدن را . بنابراين ، بهترين واژهاى است كه براى زمين به كار مىرود ، زمينى كه در ظاهر گسترده و در حقيقت بىفروغ است و اين ، نهايت درجهء استوارى و ظرافت در انتخاب لفظ دقيق و روشن است .
أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَ مَرْعاها ،
تمامى آبهاى زمين از آسمان است . خداوند مىگويد : « و از آسمان به اندازهء نياز آب فرستاديم و آن را در زمين جاى داديم » . « 1 » آنگاه خداوند اين آب را به صورت چشمهها و رودخانهها [ در زمين ] جارى مىسازد و گياهان را بيرون مىآورد كه مردم و چارپايان آن را مىخورند .
وَ الْجِبالَ أَرْساها ،
خداوند كوهها را استوار ساخت ، تا زمين ساكنانش را نلرزاند : « و بر زمين كوههاى بزرگ افكند ، تا شما را نلرزاند » . « 2 »
مَتاعاً لَكُمْ وَ لِأَنْعامِكُمْ ،
خداوند زمين را آفريد و آن را آماده و استوار گردانيد و آبها را در آن روان ساخت و گياهان را بيرون آورد .
تمامى اين امور براى خير انسان و چارپايانى است كه انسان از آنها سود مىبرد .
بنابراين ، آيا تمامى اين پديدهها به طور تصادف و گزاف آمدهاند و يا كسى كه انسان را براى نخستينبار آفريد و ايجاد كرد ، از ايجاد و زنده كردن آن ، براى بار دوم ، ناتوان
هامش
( 1 ) . مؤمنون ( 23 ) آيه 18 .
( 2 ) . نحل ( 16 ) آيه 15 .