برنمىتابد در ميان خانوادهء محمّدى ، پيش از دعوت او شايع و رايج بوده است . ( كتاب الظاهرة القرآنيه ، نوشتهء مالك بن نبى ) .
در هر دورهاى ، حتّى در دورهء جاهليّت ، افرادى وجود داشتند كه به خداى يكتا ايمان داشتند و از خرد و پاكيزگى فطرتشان دفاع مىكردند و از آن جمله ، از ورقة بن نوفل ، زيد بن عمرو ، عثمان بن حويرث و ديگران مىتوان نام برد . به جلد پنجم از همين تفسير ، بخش « حنيفان » رجوع كنيد . بنابراين ، آيا سرور دو جهان و برترين آفريدگان از پيشينيان و پسينيان شايستگى ندارد كه با انديشهء خويش به سوى خداى مسلّط و يگانه راه يابد ؟
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ .
چنانكه پيشتر اشاره كرديم ، اين نخستين آيهاى از قرآن است كه نازل شد و آن چيزى كه اين ادّعا را تأييد مىكند آن است كه آيه با نام خدا آغاز شده است . خدا فرمود : « الّذى خلق » ، با حذف مفعول ، تا بدينوسيله آفرينش را تعميم دهد و اينكه او آفريدگار تمامى موجودات است . علماى علوم عربى گفتهاند :
حذف مفعول نشان دهندهء عموميت بخشيدن است .
پرسش : پيامبر صلّى اللّه عليه و آله بىسواد بود ، خواندن و نوشتن را نمىدانست و خداوند هم اين حالت پيامبر خويش را مىدانست . بنابراين ، چگونه به او فرمان داد كه بخواند ؟ آيا اين فرمان ، تكليف به مالايطاق نيست ؟
شيخ محمّد عبده در پاسخ گفته است : امر در سخن خدا :
« اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ »
امر تكوينى است كه هرگاه به چيزى بگويد : موجود شو ، آن هم موجود مىشود و اين امر ، امر تكليفى نيست چونان
« أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ » . *
به جلد اول بخش « تكوين و تشريع » رجوع كنيد . برايناساس ، معناى آيه چنين مىشود : هماكنون خواننده باش ، هرچند در قبل ، خواندن را نمىدانستى ، چون خدايى كه آسمانها و زمين را آفريد ، قادر است كه تو را اى محمّد صلّى اللّه عليه و آله بدون اينكه خواندن را بياموزى ، خواننده قرار دهد .
خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ .
پس از آنكه خداوند بيان كرد كه او آفرينندهء هرچيزى