گفته است : مراد از عسر نخست ، عسر معلوم در نزد مخاطبان است ، امّا عسر دوم عام است . او براى تأييد نظرگاه خويش شرح و بيان را به درازا كشانده ، ليكن چيزى تازهاى كه بتوان بدان اعتماد كرد ، نياورده است . چه ، آنچه از عسر اول تبادر مىكند ، عين آن چيزى است كه از عسر دوم تبادر مىكند و هيچ فرقى ميان اين دو وجود ندارد ، چه از لحاظ ساختار و چه از لحاظ معنا .
پرسش دوم : ما بسيارى از مردم را مىبينيم كه تا دم مرگ همچنان در عسر و سختى به سر مىبرند و اين ، با ظاهر آيه سازگارى ندارد . پاسخ اين پرسش چيست ؟
پاسخ : حكم در اين آيه براساس اغلبيت است ، نه براساس كليّت و عموم . به علاوه ، اين آيه اميد را در دلها زنده مىكند و انسانها را وا مىدارد كه براى رهايى از آنچه رنج مىبرند كار كنند و در ضمن ، به خدا هم چنگ در زند و به او توكّل نمايد .
فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ .
مراد از « نصب » در اينجا رنج و زحمت است و معناى آيه چنين مىباشد : اى محمّد صلّى اللّه عليه و آله هرگاه از كار براى زندگى رها شدى ، براى زندگى آخرت خودت بكوش و تلاش كن . خوب است بدين مطلب اشاره كنم كه برخى از مزدوران فتنهانگيز و ايجاد كنندگان اختلاف در ميان مذاهب اسلامى ، به شيعه نسبت دادهاند كه آنان واژهء « فانصب » در آيهء كريمه را چنين تفسير مىكنند : على را براى خلافت نصب كن . در ردّ اين دروغ ، آنچه را كه صاحب مجمع البيان گفته است كافى است و او از بزرگان مفسّران شيعه اماميه است . او در تفسير اين آيه عينا چنين مىگويد : « انصب از نصب گرفته شده كه به معناى رنج است . « انصب » يعنى سرگرم آسايش مباش » .
وَ إِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ ،
در دلت به غير خدا رو مكن و از غير او يارى مجوى . پيامبر اعظم صلّى اللّه عليه و آله فرمود : « هرگاه مىخواهى ، از خدا بخواه و هرگاه يارى مىجويى از خدا بجوى ، بدان كه اگر آدميان و جنّيان گرد آيند ، تا به تو سودى برسانند . آنان جز در چيزى كه خدا آن را به نفع تو نوشته ، نمىتوانند به تو سود برسانند و اگر همه گرد آيند كه بر تو زيان برسانند ، جز در چيزى كه خدا آن را بر زيانت نوشته ، نمىتوانند بر تو زيان برسانند » .