اسفل سافلين » . « بعد » ظرف و مبنى بر ضم است . « بأحكم الحاكمين » خبر « ليس » و « با » زايد مىباشد .
تفسير
وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ .
مفسّران اختلاف كردهاند كه مراد از تين و زيتون چيست و در اينباره چندين نظريه وجود دارد . دورترين آنها از ظاهر لفظ ، نظريه شيخ محمّد عبده است كه مىگويد : تين به آدم و حوّا ، در حالى كه اين دو در بهشت بودند ، اشاره دارد .
« وقتى زشتىهايشان آشكار گرديد ، بر آن شدند كه از برگ انجير خود را بپوشانند و زيتون به دورهء نوح و نسل او اشاره دارد » .
ما توجيهى براى اين تأويل نمىتوانيم پيدا كنيم . آنچه از واژهء « تين » در ذهنها تبادر مىكند ، همين انجيرى است كه آن را مىخورند و از واژهء « زيتون » ، همين زيتونى است كه آن را مىفشارند و از ديدگاه عقل ، هيچ مانعى وجود ندارد كه خداوند به آنچه از آفريدگانش بخواهد سوگند ياد كند و شيخ محمّد عبده هم به اين موضوع اعتراف دارد و چقدر فراوان اين شيخ در تفسير آيات قرآن به تبادر استدلال مىكند . امّا حكمت سوگند ، ممكن است به منظور توجّه دادن به فوايد اين دو ميوه باشد و ممكن است با هدف ديگرى صورت گرفته باشد و چقدر فراوان است چيزهايى كه ما از آن آگاهى نداريم .
وَ طُورِ سِينِينَ .
« طور » : كوهى كه موسى عليه السّلام بر بالاى آن با خدا سخن گفت . « سينين » : سينا .
وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ .
مراد مكّه است كه خداوند آن را به وسيلهء ميلاد محمّد صلّى اللّه عليه و آله شرافت داد و به سبب وجود بيت الحرام خود ، آن را بزرگ گردانيد . از اين قبيل است آيه :
« لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ » .
لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ .
اين آيه جواب قسم است و آن هدف تمامى سوره مىباشد . « التقويم » : اعتدال ، سامان دادن . خداوند سوگند ياد كرده است كه او انسان را از وقتى كه آفريد ، مشمول لطف و عنايت خويش قرار داد . به عنوان نمونه ، جسم او را در زيباترين شكل و صورت آفريد و در جان او آنچنان نيروها و استعدادهايى به وديعت نهاد كه اگر بخواهد مىتواند به وسيلهء آن بر