تمامى آفريدگان برترى يابد و يا در صورتى كه به دنبال هوسهاى نفسانىاش برود ، در قعر زبونى سقوط كند . بنابراين ، وقتى كه خداوند اين قدر انسان را مورد عنايت قرار داده و او را شايستهء پيشرفت و كمال گردانيده ، سزاوار است كه او به خويشتن عنايت و توجّه كند و از آن زيبايى و كمالى كه برايش آفريده شده ، منحرف نشود . از اين قبيل است آيه : « شما را صورت بخشيد و صورتهايتان را نيكو ساخت » . « 1 »
ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ .
« ها » در « رددناه » به انسان برمىگردد . به اعتبار برخى از افراد آن . مراد از « اسفل سافلين » در اينجا جهنّم است . اگر سياق آيه نمىبود ، مىگفتيم : مراد از آن ، پستترين دورهء عمر ، يعنى پيرى است ، ليكن سخن خداوند :
« إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ »
قرينهاى روشن بر آن است كه مراد از « اسفل سافلين » جهنّم است . معناى آيه چنين مىباشد : ما انسان را چه از لحاظ جسمى و چه از لحاظ روانى بسيار نيكو آفريديم ، ليكن برخى از افراد آن و يا بيشترين آنان ، خدا را عصيان كردند و به نعمتهاى او كفر ورزيدند . پس خداوند آنان را به پايينترين جايگاه آتش فرستاد .
إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ ،
ليكن آنان كه ايمان آوردند و مخلصانه برطبق ايمانشان عمل كردند ، از نعمتهاى خدا در بهشت بهرهمند مىشوند و در آن جاودانه مىمانند ، چون در نزد خداوند پاداشى بزرگ است . اين سخن خدا عينا در آيهء 8 از سورهء فصلت بيان شد .
فَما يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ .
« ما » از لحاظ لفظ ، استفهام و از لحاظ معنا انكار است .
« يكذّبك » : پس از آنكه دلايل و براهين بر حقّانيّت دين خدا اقامه شد ، تو را بر تكذيب دين خدا وادار نمىكند . از جملهء اين دلايل ، آفرينش انسان به صورت معتدل و سامان يافته است .
أَ لَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ .
خداوند از لحاظ صنعت و تدبير ، استوارترين و از لحاظ گفتار و كردار ، عادلترين است . او به حق عليه كسىكه از روى خودخواهى و دشمنى او را تكذيب كرده است ، داورى مىكند .
هامش
( 1 ) . مؤمن ( 40 ) آيه 64 .