در گمراهى افتاده است » . « 1 » معناى اين سخن خداوند آن است كه سخن محمّد صلّى اللّه عليه و آله عينا همان سخن خداست .
فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً * إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً .
معنا روشن است و آن اينكه در پى هر سختى ، گشايش است ، چه دير و چه زود ، زيرا مراد از واژهء « مع » در اينجا تأكيد بر اميدوارى به وقوع گشايش است ، هرچند زمان به درازا بكشد و مراد از آن ، همراهى و همزمانى نيست .
پرسش : هدف از اين تكرار چيست كه خداوند مىگويد : « فانّ مع العسر يسرا انّ مع العسر يسرا » ؟
پاسخ : هدف از اين تكرار ، تنها تأكيد اين قضيه در دلها و جا انداختن آن در قلبهاست ، زيرا بيشتر مردم و يا بسيارى از آنان نسبت به اين قضيّه ترديد دارند . امّا روايتى كه مىگويد : « هرگز يك سختى بر دو آسانى چيره نمىشود » . ما دربارهء اين روايت عميقا انديشيديم و آسانى نخست را فهميديم كه همانا بر طرف شدن دشوارى است ، ليكن آسانى دوم را نفهميديم . برخى گفتهاند : مراد پاداش آخرت است . در حالى كه اين نظريه از ظاهر لفظ و سياق آيه بسيار دور است . چه ، آيه در مورد دشوارى و آسانى دنيا سخن مىگويد ، نه در مورد آخرت و پاداش آن . نيز برخى گفتهاند : « عسر » دوم عين « عسر » اول است ، زيرا هركدام با الف و لام جنس همراه است ، امّا « يسر » با حالت نكره بودن تكرار شده است و هرگاه نكره تكرار شود ، مراد دوم غير از مراد اول است . اين ديدگاه به هيچ دليلى تكيه ندارد و چيزى جز بازى با الفاظ نمىباشد . چه هرگاه به دشمنت بگويى : « لى عليك در همان ؛ من برعهدهء تو دو درهم دارم » و او بگويد : « ان لك درهما ان لك درهما ؛ تو يك درهم دارى ، تو يك درهم دارى » . اين سخن او اقرار به دو درهم از سوى او تلقى نمىشود .
شيخ محمّد عبده تلاش كرده كه ميان دو عسر تفاوت قايل شود ، نه ميان دو يسر و
هامش
( 1 ) . احزاب ( 33 ) آيه 36 .