بِهذا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هذا إِلَّا اخْتِلاقٌ .
مراد از « ملأ » در اينجا ، سركردگان فاسد قريشند .
وَ اصْبِرُوا عَلى آلِهَتِكُمْ ؛
بر پرستش خدايانتان پايدار بمانيد .
إِنَّ هذا لَشَيْءٌ يُرادُ ؛
به پايدارى بر پرستيدن بتها اشاره است .
الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ ؛
يعنى : باور سهگانهپرستى در مسيحيّت . مشركان آيين مسيحيت را به آخرين دين توصيف كردهاند ؛ زيرا آخرين دينى بود كه در دوران آنها ظهور كرد . در تفسير طبرى و ديگران آمده است كه بزرگان قريش به ابو طالب گفتند : برادرزادهات از خدايان ما دست بردارد ، ما نيز او و خداى او را كه مىپرستد رها مىكنيم . هنگامى كه ابو طالب اين سخن را با پيامبر اعظم صلّى اللّه عليه و آله در ميان گذاشت ، او فرمود : من از آنان مىخواهم كه يك كلمه را بر زبان جارى كنند و در اين صورت ، عرب و عجم پيرو كيش آنها خواهند شد . گفتند : ما اين كلمه و ده كلمهء ديگر را هم خواهيم گفت . آن كلمه چيست ؟ پيامبر فرمود : لا إله الّا اللّه . همگى روى گردانيدند ، درحالىكه مىگفتند : آيا همهء خدايان را يك خدا گردانيده است ؟ اين روايت با ظاهر آيه همخوانى دارد و واقعيت مشركان و مقام شيخ بطحا نيز آن را تأييد مىكند .
أَ أُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا .
آيا خداوند محمّد صلّى اللّه عليه و آله را كه نه ثروت دارد و نه مقام براى رسالت خويش برمىگزيند ؟
بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي .
ضمير « هم » به برخى از مشركان برمىگردد ، چون برخى از آنان بر اثر حسادت و برخى به خاطر حفظ منافع خود ، نبوّت محمّد صلّى اللّه عليه و آله را انكار مىكردند .
بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عَذابِ .
هرگاه عذاب مرا بچشند ، شك و ترديدشان بر طرف مىشود : « چون عذاب را بنگرند ، پشيمانى خويش در دل نهان دارند » . « 1 »
أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ .
مراد از خزائن الرّحمه در اينجا تنها نبوّت است و يا نبوت و ديگر نعمتها و احسان خدا و معناى آيه چنين است :
چرا مشركان ، رحمت خدا براى محمّد صلّى اللّه عليه و آله را مبنى بر اينكه او را به عنوان پيامبر
هامش
( 1 ) . يونس ( 10 ) آيهء 54 .