هوا به شدّت گرم بود ، مردم بر اثر كمبود خوراك در تنگنا قرار داشتند و زمان چيدن ميوههاى مدينه فرارسيده بود . در هرحال ، خطاب ، طبيعتا متوجّه كسانى است كه از شركت در جهاد خوددارى كرده بودند و خداوند آنان را مورد سرزنش قرار داده ، مىگويد :
أَ رَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ ؛
يعنى آيا ايمان و خردتان سزاوار مىداند كه شما نعمت پست و نابودشدنى دنيا را بر نعمت باارزش و هميشگى آخرت ترجيح دهيد ؟
إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً وَ يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ وَ لا تَضُرُّوهُ شَيْئاً .
« الّا » از ان شرطيه و لاى نافيه تركيب شده ؛ يعنى اگر شما دعوت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را اجابت نكنيد و به همراه او به جنگ روم نرويد ، خداوند عذاب دردناك را بر شما برجاىماندگان و منافقان نازل و پيامبرش را با افراد ديگرى غير از شما يارى مىكند و سهلانگارى برجاىماندگان و نفاق منافقان به خدا و پيامبرش زيانى نمىرساند .
وَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ؛
او از مجازات شما و يارى كردن دين و پيامبرش با اصحابى كه بهتر از شما هستند ، ناتوان نيست .
إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا .
اين آيه به حادثهء نيرنگ و توطئهاى اشاره دارد كه كفّار قريش در آن ، نقشه كشتن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را كشيده بودند ، در حالى كه آن حضرت در بسترش خوابيده بود و نيز به رهايى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله از توطئهء آنان به سبب خوابيدن على عليه السّلام در جايگاه وى و هجرت او از مكه به مدينه ، پس از آنكه خداوند او را از توطئه و نيرنگ كافران آگاه كرد ، اشاره دارد . در اينباره در تفسير آيهء سى از سورهء انفال سخن گفتيم .
ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا .
مراد از ثانى اثنين و صاحب ، ابو بكر است ؛ زيرا او پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را در هجرتش همراهى مىكرد . آن دو با هم از بدى مشركان در غار جبل ثور پنهان شده بودند . رازى مىگويد : « وقتى مشركان اثر [ پاى آنها را ] جستجو مىكردند و به غار نزديك شدند ، ابو بكر به سبب ترس از