آنهاست بگيرد و اين يك اصل از اصول شريعت است : « و برايتان در دين هيچ تنگنايى پديد نياورد » . « 1 » و نيز نبايد آنان را از لحاظ اخلاقى در سختى و تنگنا قرار دهد ؛ نظير اينكه مثلا كسى را ملزم سازد كه حق خود را از بدهكارش نستاند و از او تقاصّ نكند .
2 . امر به عرف [ معروف ] ، يعنى كار نيك و شناخته شده كه فطرت انسان آنرا درك مىكند .
3 . اعراض از جاهلان ، و آنها كسانى هستند كه نه با حجت و دليل مىتوان هدايتشان كرد و نه با اندرز و راهنمايى . چهبسا كه ناديده گرفتن آنان و روى برتافتن از ايشان در هدايت آنها سودمندتر افتد .
شيخ مراغى در تفسير اين آيه گفته است : « از [ امام ] صادق عليه السّلام روايت شده كه در قرآن آيهاى كه خوهاى پسنديده را دربر داشته باشد ، جامعتر از اين آيه نيست » .
وَ إِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ .
ترديدى نيست كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله خشم مىكند ؛ لكن خشم او براى خداست و حتّى اگر براى خود خشم كند ، باز هم براى خدا خشم كرده است . چهبسا پيامبر بر اثر نادانى يكى از كسانىكه خدا به اعراض از آنها دستور داده است خشمگين مىشود و نفسش او را وامىدارد كه با گفتن سخنى كه شايستهء اين نادان است به مقابلهء او برخيزد . از اينرو ، تربيتكنندهء بزرگ او ، يعنى خداوند به او مىگويد : اگر احيانا چنين حالتى برايت پيش آمد ، مبادا خشمت ، موجب از بين رفتن صبرت گردد و در اين صورت ، شكيبا باش و به خدا پناه ببر كه او دعاى تو را مىشنود و اجابت مىكند و نيز آنچه را تو از نادانان و بىخردان مىبينى ، مىداند و به جهت آن تو را پاداش مىدهد .
بايد بدين نكته اشاره كرد كه جملهء
« وَ إِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ » ،
صرفا يك فرض است ؛ زيرا « إن » شرطيه داراى چنين مفهومى است ؛ نظير آيهء
« لَئِنْ أَشْرَكْتَ
هامش
( 1 ) . حج ( 22 ) آيهء 78 .