آثارى حاصل شده . آيا نماز پنجاه ساله ، آنها را به اخلاقِ دوستان خدا و انبياء - عليهم السلام - نزديك كرده و خوف و خشيت و تواضع و مانند آنها در او ايجاد كرده ؟ يا نماز پنجاه ساله ، عُجب و كبر آورده ؛ به بندگان خدا با تدلّل وتكبر رفتار كند و از آنها توقّع احترام و اكرام دارد ؟ اگر چنين است ، بداند كه شيطان را در او تصرّف است و اعمال او ، شيطانى و نفسانى است ، و چنين عملى او را از سعادت و آشنايى با خدا دور كند و به شيطان و جنود ابليسى نزديك و آشنا كند .
نمازى كه معراج مؤمن و مقرِّب متّقين است ، بايد علاقههاى دنيايى را از دل بگسلاند و زنجيرهاى طبيعت را پاره كند ؛ دل را الهى و ربّانى كند . پنجاه سال سجده بر خاك ، بايد روح تواضع و تذلّل در انسان ايجاد كند اگر تصرف شيطان در كار نباشد ، و نمازى كه با دست شيطان بيايد ، معجون ابليس است نه معجون الهى ، و چنين معجونى رفع امراض قلبيه نكند كه سهل است ، به امراض و دردهاى درونى بيفزايد و دل را به حزب شيطان و جهل نزديك كند .
واى بر آن نمازگزارى كه پنجاه سال به خيال خود قصد قربت در نماز خود كرده و در افتتاح نماز
وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ
« 1 » گفته و
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
« 2 » در حضور حق تعالى گفته و پس از اين همه دعوى ، هر روز چندين مرحله از مقام قرب خدا دور شده و از معراج قرب مهجور گرديده و به مقام ابليسى و حزب شيطانى نزديك شده ، و به جاى ثمره تقرّب به حق و
هامش
( 1 ) - « من از روىِ اخلاص به سوى كسى روى آوردم كه آسمانها و زمين را آفريده است » . ( الأنعام ( 6 ) : 79 )
( 2 ) - « تنها تو را مىپرستيم ، و تنها از تو يارى مىجوييم » . ( الفاتحة ( 1 ) : 5 )