ملت را نورانى كرده و تا ابد ، آن نورانيت باقى است ، و ظلمتها و شقاوتهاى مثل معاوية بن أبىسفيان « 1 » و ائمهء جور مثل او ، هزاران سال بذر شقاوت و خسران ملتها و مملكتها است ؛ چنانچه مىبينيم .
و چون اطفال را حشر دائم يا غالب با پدر و مادر است ، تربيتهاى آنها بايد عملى باشد ؛ يعنى ، اگر فرضاً خود پدر و مادر به اخلاق حسنه و اعمال صالحه متصف نيستند ، در حضور طفل با تكلّف ، خود را به صَلاح نمايش دهند تا آنها عملًا مرتاض و مربّى شوند ، و اين خود ، شايد مبدأ اصلاح خود پدر و مادر نيز شود ؛ زيرا كه مجاز قنطرهء حقيقت ، و تكلّف راه تخلّق است .
و فساد عملى پدر و مادر از هر چيز بيشتر در اطفال سرايت كند . چه بسا كه يك طفل كه عملًا در خدمت پدر و مادر بد تربيت شد ، تا آخر عمر با مجاهدت و زحمت مربّيان اصلاح نشود .
و حسن تربيت و صَلاح پدر و مادر ، از توفيقات قهريه و سعادات غير اختياريهاى است كه نصيب طفل ، گاهى مىشود ؛ چنانچه فساد و سوء تربيت آنها نيز ، از شقاوات و سوء اتفاقات قهريهاى است كه بىاختيار نصيب انسان شود ؛ چنانچه مراحل سابقى بر اين مرحله نيز است كه ممكن است در آن مراحل ، بذر سعادت انسان و شقاوت آن كشته گردد ؛ چون اختيار زنِ صالحِ خوبِ خوش اخلاقِ سعيد و اختيار غذاهاى مناسب حلال در قبل از حمل و زمان حمل و ايّام رضاع و امثال آن ، كه تفصيل آن محتاج به رسالهء جداگانهاى است كه اميد است به توفيق حق موفّق به افراز آن شوم و بحث مستقصاى جداگانه در اطراف آن كنم با خواست خداى تعالى .
هامش
( 1 ) - براى اطّلاع بر احوال وى و مظالم او ، ر . ك : الغدير ، ج 10 .