باطنيه و ظاهريه و روحيه و نفسيه ، و به اين اطلاق ، فيلسوف متقدّم گفته :
عدالت ، همه فضيلت است نه جزوى از آن .
و به اين مقياس ، جور را نيز دو اطلاق باشد : يكى مقابل عدالت به معنى اخص ، و يكى مقابل عدالت به معنى اعم ، و آن همان است كه در فرمودهء فيلسوف مذكور ، تمام رذيلت است .
و بايد دانست كه چون عدالت ، حد وسط بين افراط و تفريط است ، اگر از نقطهء عبوديت تا مقام قرب ربوبيت تمثيل حسى كنيم ، بر خط مستقيم وصل شود ، پس طريق سير انسان كامل از نقطهء نقص عبوديت تا كمال عزّ ربوبيت ، عدالت است كه خط مستقيم و سير معتدل است ، و اشارات بسيارى در كتاب و سنت بدين معنا است ؛ چنانچه صراط مستقيم كه انسان در نماز ، طالب آن است ، همين سير اعتدالى است .
و [ اينكه ] در احاديث شريفه است كه صراط از مو باريكتر و از شمشير تيزتر است « 1 » ، براى همان است كه حد اعتدال وسطيت حقيقيه را دارد ، از اين جهت ، در تمثّل در عالم ظهور حقايق ، بايد بدين نحو متمثّل شود .
و از رسول خدا منقول است كه : خط مستقيمى در وسط كشيدند و خطهاى ديگرى در اطراف آن ، و فرمودند : اين خط وسط ، خط من است « 2 » .
و اعتدال حقيقى ، جز براى انسان كامل كه از اول سير تا منتهى النهايهء وصول هيچ منحرف و معوّج نشده است ، براى كسى ديگر مقدّر و ميسور نيست ، و آن
هامش
( 1 ) - مانند اين حديث امام صادق عليه السلام در تعريف صراط كه فرمودند : « هُوَ أدَقُّ مِنَ الشَّعْرِ ، وَأحَدُّ مِنَ السَّيْفِ » . ( تفسير نور الثقلين ، ج 1 ، ص 21 ، حديث 93 )
( 2 ) - الفتوحات المكّية ، ج 3 ، ص 69 .