آيا يك ساعت كوچك با اين اجزاء بسيطه ، محتاج به صانع عالِم است ، و اين دستگاه خلقت انسانى ، با اين عظمت و اعضا و اجزاء بىشمار ، كه هريك از روى كمال صنعت و مصلحت به كار برده شده ، محتاج به صانع حكيم عالِم نيست ؟ !
آيا دستگاه راديو ، كه امواج محسوس منتشر در جوّ را مىگيرد و تحويل مىدهد ، صانع حكيم و مدبّر كامل قابلِ همهطور قدردانى لازم دارد ، و دستگاه روح انسانى كه امواج دقيق معقول و محسوس و مُلك و ملكوت را مىگيرد و تحويل مىدهد ، مدبّر حكيم كامل لازم ندارد ؟ !
اگر خداى نخواسته ، انسانى محجوب ؛ نه ، بلكه حيوانى به صورت انسان ، به واسطهء امراض قلبيه - كه منشأ همهء امراض باطنيه است - چنين احتمالى دهد ، از فطرت انسانيت خارج است و بايد علاج قطعى از اين مرض باطنى كند . اين ، آن مردهء به صورت زندهاى است كه حق تعالى دربارهء او فرمايد به رسول گرامى خود ، در [ سورهء ] فاطر ، [ آيهء ] 22 :
وَ ما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ
« 1 » .
اين ، آن حيوانى است كه در چراگاه طبيعت مىچرخد و مىچرد كه دربارهء او فرمايد :
ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَ يَتَمَتَّعُوا وَ يُلْهِهِمُ الْأَمَلُ
« 2 » ، و مىفرمايد :
إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا
« 3 » .
و اما عمل صالح كه براى تبديل احوال نفس و حالت ظلمت و جحود آن به
هامش
( 1 ) - « تو نمىتوانى سخن خود را به مُردگانى كه در گور خُفتهاند ، بشنَوانى » .
( 2 ) - « واگذار ايشان را تا بخورند و بهرهور شوند ، و آرزو ايشان را به خودشان مشغول سازد » . ( الحجر ( 15 ) : 3 )
( 3 ) - « اينان چون چهارپايانند ، بلكه از چهارپايان هم گمراهترند » . ( الفرقان ( 25 ) : 44 )